Asocio de Esperantistoj en Slovaka Socialisma Respubliko
SCIENC-TEĤNIKA SEKCIO

APLIKO DE ESPERANTO
EN SCIENCO KAJ TEĤNIKO

KOLEKTO DE SEMINARIAJ REFERAĴOJ

ŽILINA, 7-8 OKTOBRO 1978

E N H A V O 
----------------

l.	Signifo de la internacia kunlaboro kaj personaj kontaktoj de sciencistoj kaj teknikistoj.
            Enkonduka prelego....... 4 	Inĝ. Aleš Bednařík, Bratislava

2.	Scienc-teknika progreso kaj la estonto de la internacia lingvo….... 8
	Inĝ. Nikola Uzunov, Haskovo, Bulgario

3.	Apliko de Esperanto en la laboro de informcentroj .......... 18	Zdeněk Hršel, Brno

4.	 Pseŭdoelementoj en Esperanto ...................................  25	Inĝ. Jan Werner, Brno

5.	Tipologio kaj prilaboro de dulingvaj vortaroj....32   Dr-ino Magda Šaturová, Bratislava

6.	Pri la koncepto de la ĉeĥa-esperanta teĥnika vortaro.. 35 Inĝ. Aleš Bednařík, Bratislava

7. 	Novaj trovaĵoj de mineraloj en norda Bohemio ..40 Inĝ. Rudolf Rychlý, Inĝ. Milan Fengl

8.	Prienergiaj pripensetoj.....44 Inĝ. JUDr. Miroslav Tůma, CSc., Brno

9. 	Energetiko, atomelektrejoj kaj veldado .................. 48 Inĝ. Peter Todorov, Sofio

l0.	Varmteĥnikaj proprecoj de konstru-materialoj ….52   Inĝ. Jan Werner, Brno

11.	Pulvoraj materialoj kaj ties proprecoj....................... 58 Inĝ. Hanuš Landsperský, Praha

l2. Miaj spertoj ĉe tradukado de medicinaj tekstoj Esperanten  - Med.D-ro Ludoviko Izák, Martin

13.Purigaj instalaĵoj por la malpurigita akvo el la urboj kaj vilaĝoj de la nordaj distriktoj de GDR
D-ro Inĝ. V.Müller, Neubrandenburg, GDR

14. Aŭtomatizado de ranĝostacioj... .. . . .... . ....69         Inĝ. Ladislav Kovář, Česká Třebová

15. Pri certaj kalkul-metodoj por implicita funkcio........74       RNDr. Jaromír Švejda, Brezno

l6.Priservaj subrutinoj de la periferio en la operaciad-sistemo .... 77 Inĝ. Vladimír Němec, Žiiina

4

SIGNIFO DE LA INTERNACIA KUNLABORO KAJ DE PERSONAJ KONTAKTOJ DE SCIENCISTOJ KAJ TEKNIKISTOJ
Inĝ. Aleš Bednařík 
Enkonduka prelego

	La integriĝa procedo akompananta la sciencteknikan revolucion estas plurdimensie universala fenomeno. Ĝi penetras en ĉiun lokon de la terglobo,ĝi koncernas ĉiujn sferojn de homaj aktivecoj. La integriĝa procedo signifas rapidan kreskon de kulturaj interšanĝoj, influoj, kreskon de individuaj kaj grupaj kontaktoj. La integriĝo realiĝas per amasa movado de varoj materialoj, de homoj kaj informoj, per amaso da superštataj aŭ internaciaj (supernaciaj) organizoj kaj institucioj.
	La akcelita disvolviĝo de la scienco kaj tekniko estas ligita kun plialtigita rolo de scienca informado. En la supernacia funkciado de scienco kaj sekve de informado, ludas esencan rolon la lingvo. La lingva bariero prezentas gravajn malhelpon al efika inform-interšanĝo. Oni klopodas forigi ĝin aŭ almenaŭ mildigi ĝiajn negativajn efikojn.
	Sciencteknika informado okazas en pluraj formoj, en kiuj la lingva bariero elstaras diversmaniere:
l.	Publikaĵoj - la baza formo de scienca komunikado. Relative bone estas solvata la informado p r i publikaĵoj per integritaj sistemoj bazitaj sur selektaj "lingvoj“ (tezaŭroj), kiuj estas facile tradukeblaj komputile (5). La alirebleco de plena teksto jam plene trafas la lingvan barieron. Pro grandaj problemoj pri bonaj tradukoj (altaj kostoj, manko de tradukistoj) estas la efikeco de perpublikaĵa informado tre malgranda.
2. 	Internaciaj sciencaj kunvenoj. Temas pri sciencaj kongresoj, konferencoj, simpozioj, seminarioj ktp., ĉiam pli grava maniero de interšanĝo de aktualaj informoj ebliganta rektan interparoladon. El la lingva vidpunkto estas distingenda la oficiala parto de raportoj kaj diskutoj kaj la parto neoficiala, kiu tamen estas ne malpli grava. Dum la oficialaj traktadoj estas - depende de kostoj elspezeblaj - pli aŭ malpli bone solveblaj per samtempa tradukado, ĝi tre lamas ĉe diskutoj ne antaŭpreparitaj kaj tute na funkcias ĉe neoficialaj neformalaj kontaktoj.
3.	Personaj kontaktoj - ĉu korespondaj ĉu personaj renkontiĝoj. Flua scio de iu interlingvo estas nepra por efika intersaĝo de informoj. Instruado de fremdaj lingvoj donas nekontentigajn rezultojn.
	La nunan staton de sciencteknika informado el vidpunkto de lingvaj problemoj pritraktis Prof. Peevski en la artikolo aperinta en Scienca mondo (1). Por esperantistoj mi ne ripetos la bone konatajn faktojn pri tre nekontentiga situacio kaj la bone konatajn argumentojn pri la sole racia solveblo per planlingvo. Eblas konkludi, ke la pragmata solvo - la uzado de iuj naciaj lingvoj kaj helpo de tradukistoj - donas relative akcepteblajn rezultojn, sed nur en specifaj okazoj kaj aŭ por tre malvasta elitularo. Por pli vastaj amasoj, kaj la amaseco estas ĝuste karakteriza por la nuntempaj internaciaj kcntaktoj, la rezultoj de la lingvoinstruado estas absolute nekontentigaj. Por forigi la lingvajn barojn sur ĉiuj terenoj kaj sen avanta-

ĝoj por iuj nacioj necesas rimedo universala kaj neŭtrala.

	Por la solvo de la monda lingvo-problemo havas esencan signifon interlingvistikaj esploroj. Ĉi-jare en aprilo kunvenis fakuloj pri interlingvistiko en Ahrenshoop (GDR) por resumi sciencajn rezultojn kaj trarigardi la situacion sur la kampo de interlingvistiko kaj esperantologio. Interalie oni konstatis (3): "Specialan atenton oni devas dediĉi al la kontentigo de la lingvaĵ bezonoj de la scienca kaj faka komunikado. La ĝisnunaj spertoj kaj faktoj pruvas, ke Esperanto estas plej taŭga kiel interlingvo ankaŭ por scienco. Tial estas necese disvastigi aplikon de Esperanto je ĉiam pli multaj sciencaj kaj fakaj terenoj. Tio nepre signifas ankaŭ intensigon de la fakterminologia laboro“. (Terminologia laboro signifas nepre kaj normigan difinadon kaj sistemigadon de terminoj kaj verkadon de tekstoj. Tiuj ĉi du agadoj konsistigas unu tuton kunligitan per rekuplo.) 
"Estas grave kreskigi 1a proporcion de la utiligo de Esperanto en la sciencoj. Šajnas laŭcele, ke fortostreĉoj estu farataj kaj por la bazaj sciencoj (filozofio, matematiko, fiziko ktp.) kaj laŭ ebleco por unuopaj aplikataj sciencoj.“
"Por atingi la supre prezentitajn ĝeneralajn celojn estas bezonataj establo, respektive plibonigo de efikaj organizaj kaj informadaj sistemoj.“
	Akorde kun la menciitaj taskoj agas la Scienc-teknika sekcio de AE SSR.
	Kvankam nia prioritata tasko estas pioniri en la evoluigo de faka lingvo per interna varbado, kreado de literaturo kaj sekve de terminologio, tamen ni devas plejeble frue strebi por doni al fakuloj eblecon de praktika utiligo de scio de Esperanto. Tial ĉi tiu seminario estas orientita al ambaŭ direktoj.
	La senco de internacia lingvo estas nur en ĝia internacia uzo, internacia lingvo estas pravigita nur en internacia apliko. Tial estas esence grave, ke la koncernaj aktivecoj progresu en pluraj landoj samtempe kaj egale, kaj prefere en tiaj landoj, inter kiuj eblas facilaj ĉiuspecaj kontaktoj, inkluzive de kontaktoj personaj.
	El ĉi tiu vidpunkto ni, Sciencteknika sekcio de AE SSR, povas konstati favorajn kondiĉojn: La mezeŭropaj socialismaj landoj havas la plej fortajn movadojn, kaj en iuj el ili la faka aplikado faris gravajn pašojn. Ni estas ĉirkaŭitaj de agadoj strebantaj al la sama celo - faka aplikado de Esperanto - agadoj kun tre proksima strategio kaj kunordigata taktiko. Temas unuavice pri Ĉeĥa Esperanto-Asocio kaj Hungara EsperantoAsocio, kie la organiza kaj sperteca stato estas plej evoluinta kaj kien estas por ni facilaj personaj kontaktoj.
	Kun Sciencteknika sekcio de ĈEA ekzistas tradiciaj intimaj kontaktoj, rezultigantaj daŭran kunordigadon de la laborplanoj kaj racian labordividon.
	Tre grava, sekvinda kaj ĉiel apoginda estas la agado en Hungario, nuntempe gvidata de Komisiono pri sciencaj kaj fakaj aplikadoj de Esperanto, funkcianta ĉe la Prezidiumo de HEA. La komitato de Sciencteknika sekcio de AE SSR havas bonajn kontaktojn kun la Komisiono. Unu el la gravaj rezultoj de la kunlaboro estas la interkonsento pri perado de Budapešta Informilo kies scienca rubriko servas kiel komuna informilo por najbaraj landoj.

6

	Esperdonaj kernoj de faka agado estas ankaŭ en Pollando kaj GDR, kie estas multaj fakuloj, kun kiuj ekzistas individuaj kontaktoj kaj ni esperas, ke en sekvaj jaroj ili estos ankoraŭ pli nombraj. En Bulgario la fortostreĉoj koncentriĝis al la eventa Scienca Mondo. En Jugoslavio la aplikado estas jam tradicia, ni menciu nur eldonadon de Scienca Revuo kaj de la popularscienca Homo kaj Kosmo. Menciinda estas la universitata agado en Rumanio. En Sovet-Unio estas rimarkebla relative vigla aktivado vortaristo kaj terminologia.
	Akorde kun la menciitaj taskoj agas la Sciencteknika sekcio de AE SSR, akorde kun alcela programo ĝi okazigas la seminarion por eduki siajn membrojn, por privigligi la aktivadon por la faka aplikado de Esperanto, por krei kondiĉojn por la apliko mem.
	La seminario estas unua tiatipa aranĝaĵo en la historio de Esperanto-movado en Slovakio kaj veršajne ankaŭ en Ĉeĥoslovakio, sed certe ĝi estas nek la unua en la historio de Esperanto-movado entute, nek - kaj tion mi emfazas - soleca en la nuntempa movado. Ĝi logike alviciĝas al ĉiam pli nombraj fakaj renkontiĝoj, el kiuj ni menciu ekzemple Somerajn Universitatajn Kursojn en Liege, la agadon de la Budapešta klubo Konkordo k. a., ĝi kongruas kun la ĉi-direkta sinteno de UEA, kiu evicigis "fakan agadon“ inter siajn ĉefajn taskojn.
	La seminario estas unua siatipa okazaĵo en Ĉeĥoslovakio, sed ni dezirus, ke ĝi fariĝu regula okazaĵo donanta eble ĉiun duan jaron forumon por interšanĝo de spertoj, motivon por faka verkado, ĝi estu kutima renkontejo de fakuloj. Nun, je la unua fojo, ni serĉas la  ĝustan enhavo-konsiston kaj de adekvatan formon. Ĝi certe evoluos al pli internacieca renkontiĝo, pli longa kaj pli strukturita (dividata en fakajn sekciojn). Sendube kreskos ĝia organiza kaj enhava nivelo kaj sekve ĝia prestiĝo kaj alekstera efiko.
	Staras grandegaj taskoj antaŭ Esperanto-movado por antaŭenigi la aplikadon de Esperanto. Haszpra (2) formulis ilin jene:
l. Evoluigi Esperanton en eble ĉiuj terenoj de la scienco kaj, fakoj, ke ĝi kapablu kontentigi ĉiujn postulojn starigitajn kaj starigeblajn kontraŭ kiu ajn moderna lingvo de alte evoluintaj socioj (tasko de fakuloj kaj lingvistoj).
2. Apliki kaj disvastigi Esperanton en formo de serinzaj sciencaj kaj fakaj eldonaĵoj verkitaj parte por vasta publiko parte por fakuloj (tasko de fakuloj ankaŭ lingve alte klerigitaj).
3. Per ekstera propagando kreskigi la nombron de esperantistaj fakuloj kaj per interna propagando kaj edukado kreskigi la spiritan bezonon pri altnivela aplikado de la lingvo en la fakoj (tasko de fakuloj - propagandistoj).
	Ĉiu el vi povas kontribui al la afero per sia ero, kiu tamen ege gravas, ĉar nur el eroj oni povos konsistigi la varian multfacetan tuton. Jam per la partopreno ĉe la seminario vi donas gravan kontribuaĵon al nia strebado por oficiala agnosko de Esperanto kiel scienca lingvo. Ĉiu el vi povas alporti sian brikon al la komuna impona konstruo. Por montri vojon kune irotan kunvenis ĉi tiu seminario.

7

	En la prezentotaj prelegoj vi vidos specimenojn de la nuna stato de faka lingvo en iuj fakoj, vi aŭdos pri iuj demandoj de aplikado de Esperanto en la scienco kaj tekniko. Ni aŭdos certe multajn valorajn sugestojn pri novaj laborformoj. En diskutoj ĉu formalaj ĉu privataj vi povos praktiki la fakan lingvon, vi povos trovi novajn kontaktojn, novajn impulsojn. Por tio mi deziras al ĉiu multan sukceson.

Literaturo:

l. Peevski, V.,: La scienco kaj la internacia vivo, Scienca Mondo 2/77 MFSL, Sofio.
2. Haszpra, Otta: Spertoj kaj proponoj pri la aplikado de Esperanto en la sciencoj kaj fakoj. Prelego en la seminario Sciencaj aspektoj de Esperanto, Ahrenshoop 1978.
3. Komuniko de Internacia Seminario Sciencaj aspektoj de Esperanto, Ahrenshnop 1978,
4. Kohutiar,  .: Preklad v informatickej praxi. Matica slovenská, Martin, l971.
5. Lisá, Helena : Vícejazyčná tezaury, Praha, 1977. Státní knihovna ĈSR.

8
SCIENC-TENIKA PROGRESO KAJ LA  ESTONTO DE  INTERNACIA LINGVO
Inĝ. N. Uzunov (Bulgario)

	Kiam en la aŭroro de la homa historio en la sino de la naturo aperis la homo, tio estis la unua revolucio kaj granda šanĝo en la evoluo de la materia mondo. Kun apero de la homo ekestis la socio kaj komenciĝis la socia historio. Ekde tiu tempo ĝis nun, serio de sinsekvaj inventoj kaj teknikaj atingoj signis la proceson de kreskado de la homa scio, de venko super la fortoj de la naturo. Tiel oni venis al la nuna etapo de ekstreme akcelata scienc-teknika progreso, kiu komenciĝis en la mezo de 1a 50-aj jaroj de nia jarcento kaj kiun ni kutime nomas scienc-teknika revolucio. Neniam antaŭe la scienco kaj la tekniko travivis similajn rapidegajn ritmojn de impeta progreso kaj kreskado.
	La homa historio konas ne nur unu revolucion en la sfero de la scienco kaj la tekniko. En la 16-a jarcento per la malkovro de Koperniko komenciĝis la naturscienca revolucio, la invento de la vapormašino kaŭzis en la fino de la 18-a kaj en la komenco de la 19-a jarcentoj la teknikan revolucion. Tamen nun ni estas atestantoj de samtempa progreso kaj de la scienco, kaj de la tekniko. Tio signifas, ke la homaro hodiaŭ travivas sian unuan kaj unikan scienc-teknikan revnlucion.
	Kvankam la nuntempa scienc-teknika revolucio sekvas historie la industrian revolucion el la fino de la pasinta jarcento, ĝi karakteriziĝas per granda kresko de la rolo de la scienco kaj per forta akceliĝo de la teknika progreso. Nun la scienco transformiĝas en rektan produktadforton. Tiu ĉi transformado estas efektive longa historia procedo. En la pasinteoo inter scienco kaj tekniko ekzistis nur epizodaj kaj hazardaj kontaktoj. La scienco nur helpis la proruktadon. Granda parto de la teknikaj atingoj estis realigoj de inventintoj-amatoroj en la plimulte de la kazoj. Multaj el tiuj inventintoj faris ofte inventojn en sferoj, ekster tiuj, en kiuj ili laboris.
	La scienco nun akiras tute novan rolon. El helpanto de la produktado ĝi transformiĝas en ties direktanton, ĝi transformiĝas en faktoron, kiu efikas sur ĉiujn sferojn de la socia vico. Nun ĝi influas kiel rekta forto kaj fariĝas fakturo, kreanta la teknikon kaj ties novajn fakojn, branĉojn kaj direktojn.
	La kreskinta rolo de la scienco kaj la komplikaj ligoj inter ĝi kaj la produktado metas tamen multajn problemojn, ligitajn kun la studado de la scienco mem, kun la loko kaj rolo de la scienca laboro, kun la plej favora faciligo de la laboro de sciencistoj per la perfektigo de la organizado de scienco, per la intensigo de esplorlaboroj.
	Laŭ amplekso kaj signifo la nunaj atingoj de la scienco kaj la tekniko estas vere grandiozaj kaj senprecedencaj. Nun la grado de la sciencaj scioj kreskas neimageble rapide. Ekzemple dum la periodo de 1775 ĝis 1900 - t.e. en la daŭro de 125 jaroj la amplekso de la sciencaj scioj duobliĝis. Dum la sekva periodo ĉe 1900 ĝis 1950 okazis nova duobliĝo nur en la daŭro de 50 jaroj. Poste okazis nova duobliĝo nur dum 20 jaroj kaj post tio oni opinias, ke ĉiu nova duobliĝo de la sciencaj scioj postulos nur kvin jarojn. Tio montras, ke la pliparto de

9
la sciencaj atingoj kaj inventoj dum la tuta historio de la homaro estas realigitaj en kelkaj lastaj jardekoj.
	Hodiaŭ la Sciencaj esploroj multe pli rapide eniras la praktikon. Estas konate ekzemple, ke la fotografio trovis praktikan aplikadon 102 jarojn post ĝia invento. La elektro eniris la industrian aplikadon ankaŭ 100 jarojn post ĝia eltrovo kaj produktado en laboratoriaj kondiĉoj. La telefona aparato devis atendi 56 jarojn antaŭ ol ekfunkcii por praktikaj celoj. Kontraŭe - hodiaŭ por la praktika aplikado de la televido estis necesaj nur 10 jaroj, de la transistoroj - 5 jaroj, de la lasero - ankaŭ 5 jaroj.
	Grava indico, kiu same karakterizas la dinamikon de la disvolviĝo de la nuntempa scienco, estas ankaŭ la nombro de la specialistoj, okupitaj pri sciencaj esploroj. Hodiaŭ en la mondo ili estas proksimume 3 milionoj kaj aliaj 3 milionoj estas helpanta personaro.
	La akcelita scienc-teknika progreso plialtigis neimageble la rolon de la scienc-teknika informado. Dum la nombro de la scienc-teknikaj revuoj en la jaro 1800 estis nur 100, post unu jarcento - en jaro 1900 - ĝi atingis 200 000, por atingi en la fino de tiu ĉi jarcento, laŭ prognozoj de la fakuloj, unu milionon. Nun en la sciencaj revuoj oni publikigas jare ĉirkaŭ 3 milionojn da artikoloj kaj nur en sfero de la teknikaj sciencoj oni eldonas pli ol 50 000 librojn. Ni ne povas dubi pri la prognozo de la libra bilanco de la 20-a jarcento: 50 milionoj da titoloj kun proksimume 150 miliarda eldonkvanto. Male, neniu estos surprizita, se la "plano“ estos superplenumita. Vere la biblioteka "Himalajo“ fariĝas pli kaj pli alta, kaj la oceano de la scienc-teknikaj scioj pli kaj pli senlima kaj profunda.
	Al ĉiu estas klare, ke la sciencisto devas esti informita pri la lastaj sciencaj atingoj en sia fako kaj almenaŭ havi imagon pri tio, kion oni faras en la apudaj branĉoj. En tio konsistas la efikeco de la scienc-teknika informado. Sed ĉu oni povas atingi ian ajn efikecon ĉe abundo de lingvoj en la mondo?
	Kiom da lingvoj do estas en la mondo?
	Laŭ la francaj lingvistoj A. Meillet kaj M. Cohen da lingvoj en la mondo estas 2796. En eldonaĵoj de la Franca Akademio de Sciencoj oni indikas, ke ekzistas pli ol 3000 lingvoj. La soveta lingvisto Marr opinias, ke entute sur la tero oni parolas proksimume 5000 lingvojn.
	En la Mezepoko preskaŭ ĉiu sciencisto povis trovi facile aŭskultantojn en la tuta Eŭropo parolante nur en la latina. Eĉ ĝis antaŭ duonjarcento estis eble iel venki la multlingvecon. Sufiĉis posedi la anglan, francan kaj germanan por sekvi la ĉefajn sukcesojn de la scienco.
	Nun la afero estas pli komplika. Ni vivas en la jarcento de florado de la naciaj kulturoj kaj ruiniĝo de la koloniismo. La popoloj, kiuj eliris sur la vojon de memstareco, nature strebas disvolvi sian kulturon, uzante skribe kaj buše sian propran lingvon. La ekzistado de literaturo kaj la instruado de la gepatra lingvo fariĝas grava signo de la nacia sendependeco. Tiel la tuta grandega scienca kaj teknika literaturo de Ĉinio estas presata  en la ĉina lingvo kaj preskaŭ la tuta japana

10

- en la japana. En Indonezio 85 el la 120 revuoj aperas en la indonezia lingvo. Hindujo jam fiksis limtempon por elimini la anglan lingvon el la nombro de la štataj lingvoj kaj akcelas la transiron al la lingvo "hindu“. En la gepatraj lingvoj oni aperigas la tutan literaturon en la eŭropaj socialismaj landoj kaj tiel plu.
	La florado de la naciaj kulturoj kaj lingvoj estas fenomeno progresema. Sed ĝi kreas eksterordinarajn obstaklojn en la kampo de la scieno kaj la tekniko. La scienca literaturo nun komencas aperi pli aŭ malpli en preskaŭ ĉiuj naciaj lingvoj. En Azio kaj Afriko multaj landoj formiĝis rezulte de la disfalo de la kolonia sistemo, ili ekiris la vojon de sendependeco kaj kreado de sia propra kulturo kaj scienco, kun forta nacia sento kaj ambicio pri evoluado de sia propra lingvo kaj literaturo. Kvankam la eldnataj libroj, precipe la sciencaj verkoj, en tiuj landoj nun estas malmultenombraj, ne estas malproksima la tempo, kiam ilia nombro kreskos konsiderinde.
	Laŭ informoj de UNESKO en la mondo la libroj en la sfero de scienco kaj tekniko estas nun eldonataj en la angla 53%, germana l0%, rusa l0%, franca 9%, hispana kaj japana po 2% ktp. Sed laŭ la samaj informoj la anglan libere komprenas nur 30% de la sciencistoj en la tuta mondo, la german 20%, la rusan l3%, la francan 13%, la hispanan 4% ktp.
	En la angla estas eldonata granda nombro de revuoj en la mondo. Sed la angla ne estas sola lingvo de la scienc-teknikaj periodaĵoj. Ekzemple dum 1960 aperis ĝenerale 4669 medicinaj revuoj, kiuj ampleksas jenajn branĉojn: farmacio, stomatologio, veterinara medicino, humana medicino. En la angla estis eldonitaj entute 1610 revuoj kaj la personoj parolantaj la anglan estas nur 275 milionoj, dum la araba estas parolata de 74 milinoj da personoj kaj la eldonitaj revuoj estas nur 30. Entute la eldonitaj revuoj en angla prezentas 34% el la nombro de ĉiuj revuoj. La duono el ili estas eldonitaj en Usono,  kio konsistigas l7% el la tuta nombro de la revuoj.
	Simila estas la bildo pri revuoj arkaŭ en la ceteraj kampoj de la scienco. Ekzemple laŭ la bibliografia gvidlibro eldonita de UNESKO la ĝenerala nombro de la revuoj pri la sociaj sciencoj estas pli ol mil. El ili proksimume 300 estas en la angla lingvo, proksimume 170 en la franca kaj ĉirkaŭ 130 en la hispana. Sekvas la germanaj, japanaj, italaj, portugalaj, arabaj kaj nederlandaj revuoj. En ĉi ĉiuj informoj mankas faktoj pri la revuoj en la socialismaj landoj.
	Evidentiĝas, ke la angla tuto ne povas pretendi esti sola lingvo de la scienco kaj tekniko. Por povi sekvi la evoluon de la scienco en la respektiva sfero la sciencisto devas posedi almenaŭ 5 lingvojn - la anglan, la francan, la rusan, la germanan kaj la hispanan. Ĉiuokaze la "ĉefaj“ lingvoj estos ne unu kaj ne du. Por ellerni ĉi tiujn lingvojn li devos perdi la plej fruktodonan tempon de sia juneco anstataŭ uzi ĝin por amasigo de scioj por la krea scienc-esplora laboro.
	Ĉi tie ni devas diri, ke la scienc-laboristoj sukcese uzas la helpon de la institutoj pri scienc-teknika informado en multaj landoj: USSR, Usono, Francio kaj aliaj evoluintaj landoj. Por tiuj institutoj oni elspezas multajn monrimedojn kaj ilia nombro kreskas. Ili elserĉas, ricevas, prilaboras, kon-

11
servas, disdonas kaj disvastigas kopiojn de publikigitaj artikoloj, sciigoj, informoj pri sciencaj faktoj, teknikaj novaĵoj kaj ekonomiaj donitaĵoj. Ili eldonas grandan nombron da referat-ĵurnaloj. Ekzemple VINITI (Tutunia Instituto pri Scienca kaj Teknika Informado) ĉe la Akademio de Sciencoj en Sovet-Unio eldonas referat-ĵurnalon en 23 serioj pri fundamentaj fakoj de la scienco. En ili oni publikigas koncizajn klarigajn notojn el 14 000 periodaĵoj, eldonataj en 100 landoj en 65 lingvoj.
	Sed ĉu tiu ĉi scienc-teknika informado estas vere efektiva? Ĉu la krocizaj notoj, venantaj plejparte kelkajn monatojn malfrue, donas sufiĉe da informoj pri la respektiva verko? En plimulto de la okazoj oni devas konatiĝi kun la plena teksto de la verko, kio signifas novan perdon de tempo kaj mono por la traduko.
	Interese estas mencii ion pri la tradukoj mem. La kvalitaj tradukoj de la sciencaj kaj teknikaj dokumentoj postulas tradukistojn ne nur perfekte posedantajn la respektivajn du lingvojn, sed tradukistojn, kiuj konas fundamente ankaŭ la koncernan scienc-branĉon kaj ties terminologion en ambaŭ lingvoj. Kiu povas respondi pozitive al la demando, ĉu estas multaj ĉi tiuj spertaj tradukistoj?
	La scienca tradukado aldone komplikiĝas pro la malakordo de la sciencaj fakterminaroj. En diversaj landoj oni komprenas la etimologie similajn terminojn diversmaniere, ĉar la terminaroj en la pliparto de la kazoj formiĝas spontanee. Ĉe la tradukado tio ofte kostas eksterordinare multe. Ekzemple tute nepermeseblaj estas la eraroj en la instrukcioj pri okazigo de diversaj teĥnologiaj procedoj. Absolutan identecon de la kompreno de ĉiuj teknikaj terminoj kaj nocioj postulas la eldono de patentoj kaj de aŭtoraj atestiloj. Nur la patentoj (kaj ilia nombro superas 10 milionojn) en ĉiuj landoj estas skribataj en gepatra lingvo, sekve de kio ilia komparado kaj analizo estas tasko ekskluzive malfacila. Ne malpli grandajn malfacilaĵojn la multlingveco kreas en la laboroj de informadaj mašinoj, kiuj povas doni informojn, ekzemple bibliografiajn, nur ĉe plena vorta kaj gramatika kongruo de la enmašina memorfikso pri la materialo kun la enhavo de la serĉata informo.           
	La laboro pri eldonado de tradukoj diferencas de ĉiuj ceteraj produktad-sferoj pro la fakto, ke ĉe ĝi, post elspezo de granda kvanto da altkvalita laboro, materialoj, energio kaj tempo, kreiĝas produkto ordinare malpli valora ol la originala "krudaĵo“. Tiu ĉi stranga kaj paradoksa operacio povas esti ekonomie pravigita nur en tioma grado, en kioma estas pravigeblaj la elspezoj por restarigo de detruoj, kaŭzitaj de naturaj plagoj. La diferenco estas nur en tio, ke la manko de komuna lingvo estas plago ne epizoda, sed permanenta.
Oni povas solvi la lingvan problemon en la scienco kaj la tekniko laŭ tri manieroj:
l. Perfektigi la sistemon de la informado tiom, ke ĉiu fakulo povu rapide ricevi ĉiujn ajn donitaĵojn  el la mondliteraturo en traduko en sian gepatran lingvon.
2. Venigi la sistemon de la instruado de lingvoj ĝis tia perfekteco, kiu permesos al ĉiu legi kaj bone kompreni al li necesan literaturon en originalo.

12

3. Akcepti por la scienco kaj tekniko unuecan lingvon laŭ reciproka interkonsento kaj estonte publikigi la tutan sciencan informadon nur en ĝi.	
	Ni jam parolis pri la unuaj du manieroj por solvo de la lingva problemo en scienco kaj tekniko. Oni povas nur aldoni, ke malgraŭ la grandegaj monrimedoj, elspezataj ĉiujare por tradukado de la scienc-teknika informado, malgraŭ la malavaraj elspezoj por instruado de fremdaj lingvoj en ĉiuj landoj de la mondo, la rezultoj estas tiom modestaj, ke ĉio ĉi similas al penoj de homo fortrinki la maron per kulero. Kun ĉiu tago fariĝas pli kaj pli klare, ke la duonrimedoj kaj la provizoraj solvoj de la problemo estas morfinaj injektoj, kiuj nur daŭrigas eŭforion de nia memtrankviliĝo.
	Sola elirvojo  el tiu ĉi situacio estas la tria maniero, t.e. akcepti por la scienco kaj la tekniko unu, nur unu Internacian lingvon.
	Kompreneble ĉi tiu problemo devas esti solvata ne izolite, konsiderante la postulojn  kaj la bezonojn nur de la scienco kaj tekniko, ĉar la bezono de IL estas sentata en ĉiuj sferoj de la homa vivo. Do ĉe la elekto de ununura IL oni devas fari tion surbaze de la premiso, ke ĝi devas servi al ĉiuj kategorioj de homoj. Tial IL devas respondi al la jenaj ĉefaj kondiĉoj:  
l. IL devas esti facila por lernado, havi simplan gramatikon,  morfologion kaj ortografion, ne devas havi neregulaĵojn kaj esceptojn.

2. IL devas esti logika, riĉenhava, preciza, ebliganta esprimi ĉiujn nuancojn de la homa penso.

3. IL devas esti neŭtrala rilate al la nacioj kaj aliaj lingvoj, obei la principon: "Absolute nenia privilegio de kiu ajn nacio, de kiu ajn lingvno!“

	Neniu nacia lingvo respondas al ĉi tiuj kondiĉoj. Antaŭ ĉio ili estas malfacilaj por lernado, kun tre komplika gramatiko, ofte mankas logikeco kaj por ekposedi ilin, eĉ por instruitaj homoj, necesas longa, peniga kaj persista laboro por studi ilin en daŭro de pluraj jaroj. Sed šajne la plej grava kaŭzo, kiu neniam permesos al kiu ajn nacia lingvo fariĝi internacia, estas la fakto, ke ĝia akcepto donus neimageble favorajn avantaĝojn kaj privilegion en ĉiuj sferoj de la vivo al la respektiva popolo kaj štato antaŭ la ceteraj. Do neniu alia štato permesus tion.
 	Jen kial la homaro delonge serĉas solvon de la lingva problemo en la kreo de neŭtrala, facila, logika planlingvo. Nun oni parolas pri 800 ĝis 1000 diversaj lingvo-projektoj. Certe pluraj aperos kaj malaperos. Konsciante, ke ekzistas tiom granda abundo da projektoj por IL, restas la demando, kial Esperanto fariĝis relative sukcesa planlingvo, kun kiu oni ĝenerale identigas la problemon de IL.
	La plej gravaj karakterizaĵoj de Esperanto estas: 

l. Regula ortografio.
2. Regula gramatiko kun reguloj validaj por la tuta sistemo. 
3. Leksiko, kiu sin bazas sur internacia kaj pro tio ĉefe romana vortotrezoro.
4. Regula vortfarado, aktive uzebla kaj valida por la tuta sistemo.

13

	Oni povas facile pruvi, ke Zamenhof ellaboris sistemon laŭ plene taŭgaj lingvistikaj principoj, kiuj garantias precizecon, facilecon kaj grandan flekseblecon. Donante nur skizon de la lingvo, sed ne kompletan gramatikon aŭ vortfaradon, li ne katenis la evoluadon de la lingvo.
	Zamenhof bone konsciis la socian karakteron de la lingvo diference de aliaj aŭtoroj de planlingvoj kaj li rezignis ĉiujn aŭtorajn rajtojn. Li mem eksperimentis la livgvon tradukante verkojn  de la mondliteraturo. Li kaj aliaj bonaj verkistoj kreis literaturajn verkojn, kiuj ĝis nun estas mndeloj por la nuntempaj E-verkistoj.
	En 1905 okazis stabiligo de la lingvo per deklaro pri netušebleco de la Fundamento. Tiu stabiligo, kiu fiksis la bazon de la lingvo, tute ne malhelpas ĉian riĉan evoluon.
	Pli ol 90 jaroj funkcias Esperanto en multaj sferoj de la internacia komunikado. Eĉ se la nunaj sociaj kondiĉoj ne favorigas oficialan enkondukon de la lingvo, estas tamen gravaj kaŭzoj ĝin flegi, evoluigi kaj vaste praktiki.
	Ni provu imagi, kiel ĉe la granda disvastiĝo de la IL Esperanto solviĝos la problemo pri la scienc-teknika informado.
	Kompreneble, ni devas antaŭvide konscii, ke IL absolute ne devas konkuri la naciajn lingvojn en ties landoj. La nacia lingvo restos tute necesa por la buša komunikado de samlandanoj, por la literaturo disvastigata en la lando, la gazetaro, internaj štataj kaj publikaj funkcioj, naciaj kongresoj kaj aliaj kunvenoj. Kaj kontraŭe, ricevante la funkciojn  de eksterlanda ligilo, IL estos garantio por konservo de la pureco de la naciaj lingvoj, precipe en malgrandaj landoj, kiuj nun, por eliri "en la vastan mondon“, ĉiam pli ofte estas devigataj uzi en la scienco kaj tekniko lingvojn de grandaj nacioj, kiuj kutimiĝas rigardi al la gepatra lingvo kiel al "neperspektiva“.
	La enkondukon de IL en la scienon kaj la tekniko ni imagas en du etapoj. En la unua etapo nni enkondukos devigajn resumojn en IL por ĉiuj artikoloj en la scienc-teknikaj revuoj kaj libroj. La resumojn  oni verkos en la gepatra la lingvo kaj estos tradukataj de la aŭtoro mem, kio garantios ilian precizecon kaj maksimuman enhavoriĉecon. Oni presos ilin sur apartaj folioj ĉe la fino de la libro aŭ de la artikolo, ili havos formaton de bibliografia slipo kaj oni provizos ilin per irternacia laŭtema indekso. Por helpi la kartotekojn  de la enlandaj bibliotekoj oni presos sur ilia dorsa flanko resumon en la gepatra lingvo. Foliojn kun resumoj oni eldonos ankaŭ en aldona preskvanto kaj por ili oni organizos apartan abonadon. Per tio oni multege simpligos la funkciojn  de la referataj institutoj. La lastaj nur eltranĉos aŭ mikrofilmos la pretajn resumojn, kompletigos ilin kaj dissendos al la abonantoj pritemajn informbultenojn aŭ laŭ speciala mendo oni preparos pli detalajn referaĵojn aŭ plenajn tradukojn.
	Ĉi tiu sistemo kontentigos la kvar kondiĉojn de altkvalita informado: enhavoriĉecon, precizecon, sekurecon kaj rapidecon.
	La enhavoriĉeco, krom per la kompilado de resumoj far la aŭtoroj mem, estos garantiata per le unueco de la sistemo. Per tio oni pli facile ampleksos la mondliteraturon.

14
	La precizeco estos garantiata per la senkontakta ligo, ĉar komunikado de la pensoj okazos sen perantoj - la aŭtoro kodas sian penson en vortoj de la IL kaj la leganto ĝin malkodas.
	La sekurecon oni garantios per la multkanaleco, ĉar ĉe tiu sistemo ĉiu ekzemplero servos kiel aparta komunikada kanalo, kaj la ununura instanco, kie povos aperi eraro, estos la cerbo de leganto. Tamen ĝi estos kontrolata per la interšanĝoj de opinioj kun la kolegoj, kiuj ricevis kaj pripensis la informadon sendepende unu de la alia.
	La rapideco estos atingita per la simpligo de la skemo de komunikado kaj ĉefe per tio, ke oni eliminos el ĝi la tradukadon kaj la mallongigojn, kiuj konsumas grandegan parton de la laboro. Oni faros tradukojn de la verkoj nur ĉe okazoj, kiam la konatiĝo kun la resumoj montros, ke ili efektive estas necesaj al iu el la konsumantoj.
	En la dua etapo la scienc-teknikan literaturon oni presos rekte en IL aŭ paralele en la gepatra kaj IL. Escepton oni faros nur por verkoj kun loka graveco - regionaj monografio kaj artikolaroj, brošuroj, popularaj kompilaĵoj kaj similaj. Ĉiuj informaj eldonoj, patentoj, libroj, artikoloj prezentantaj gravan kontribuon en la scienco kaj tekniko estos internaciigataj unuavice. La sistemo malfermos verdan straton por verkoj de mallarĝa profilo, kiuj kvankam prezentas grandan valoron, ofte ne estas nun publikigataj en unu lando - precipe malgranda - pro nesufiĉa kvanto da fakuloj en ĝi, kio ne ebligas al eldonejo profitodonan preskvanton.
	IL povos servi kiel peranta lingvo ĉe la mašina traduko, malgraŭ ke ties neceso estos limigita. Provoj en F.R.Germanio pruvis, ke Esperanto kontentigas la postulojn de la mašina tradukado. Ĝia logika gramatiko, la nešanĝado de radikoj, la distingaj finaĵoj garantias la kvaliton ie tiuspeoa tradukado.
	IL helpos la prilaboron de unuecaj fakaj terminaroj. Ili povos esti verkataj kaj kompletigataj en ĝi ne en la proceso de longa sensistema amasigo de terminoj, proponataj de unuopaj sciencistoj, sed tuj, per la fortoj de kompetentaj kolektivoj internaciaj.
	Ege simpliĝos la organizado de kongresoj. En la unua etapo oni permesos prezenton de prelegoj en iu ajn lingvo, ĉe kio estos certigita sinkrona tradukado nur en IL. Ĉe la dua etapo, kiam ĉiuj partoprenantoj posedos ne nur pasive sed ankaŭ aktive IL, ĉiuj prelegoj kaj diskutadoj okazos en ĝi. Nur en ĝi oni presos la materialojn de la kongreso. La efektiveco de la renkontiĝoj multoble kreskos, ĉar fariĝos eblaj rektaj kontaktoj sen tradukistoj dum ĉiuj aranĝoj de la renkontiĝo: kunvenoj, kunsidoj, ekskursoj ktp.
	La vasta uzado de IL estos ebla nur, se oni ĝin enkondukos en la prcgramon de lernejoj, kaj krom tio, se oni organizos reton de kursoj por likvido de la "internacia analfabeteco“ de le plenaĝuloj.
	En la unua etapo oni enkondukos IL en la elementaj klasoj de lernejoj. La eksperimentoj montras, ke ne okazas trošarĝado de la lernantoj. Eĉ male, la lernado de Esperanto propedeŭtike faciligas la lernadon de aliaj fremdaj lingvoj, plimultigas sciojn de la lernantoj kaj plivastigas ilian horizonton. La fundamento de la lingvo estas ordinare asimilata dum unu

15
lernojaro kaj poste necesas konversacia praktikado kaj perfektikado de la lingvo.
	En la dua etapo estos necesa baza revizio de la programoj pri instruado de lingvoj. La nombro de profesioj, kie la fremdaj lingvoj estos necesaj kaj ne povos esti anstataŭigitaj per la posedo de IL, estos tre malmultaj. Ili estos:
 
l. Profesioj ligitaj kun la longa restado en eksterlando - diplomatoj, laboristoj en eksterlandaj organizaĵoj kaj similaj.
2. Profesioj ligitaj kun la studado de originaj fontoj, publikigitaj alilande kaj same tiuj de lingvistoj, historiistoj, arkeologoj, literaturistoj, artsciencistoj, geografoj-landfakuloj, specialistoj pri internacia juro.
	El la nombro de gejunuloj finantaj mezlernejon ĉirkaŭ 5% elektas tiujn profesiojn. Ĝuste tiuj studos la fremdajn lingvojn en la koncernaj fakultatoj.
	Por fakuloj en la sfero de ekzaktaj teknikaj, medicinaj, ekonomiaj, pedagogiaj kaj alaij sciencoj la fremdaj lingvoj nun estas necesaj por la legado de fremdlingva literaturo pri la fako kaj por partopreno en la internaciaj renkontiĝoj. Sed ĝuste tiuj funkcioj estos plenumataj de IL. Tial en la koncernaj fakultatoj estos necese lasi la lernadon de fremda lingvo nur kiel nedeviga lernobjekto. Kiel ni jam indikis, fakulo, kiu ellernis anstataŭ la angla Esperanton, agnoskitan kiel IL, elspezos almenaŭ 10-oble malpli da tempo kaj ricevos aliron al trioble pli granda nombro da eldonaĵoj.
	La estonta scienc-teknika progreso kaj la ĉiuflanka kultura evoluo de la socio ebligos altan kulturnivelon por ĉiuj homoj kaj forvišos la limojn inter la personoj de intelekta kaj fizika laboro. Tial la problemo pri faciligo de la internaciaj kontaktoj  estos aktuala ankaŭ por laboristoj, oficistoj - neligitaj kun scienca aktiveco. Ĉiu kultura homo devos scii korespondi kun alilandaj amikoj, konversacii kun alinacianoj dum festivaloj, konkursoj, sportaranĝoj, helpi gastojn, akcepti ilin en sia domo kaj interprenejo kaj mem dum turista vojaĝo orientiĝi kaj interporoli en fremdlando sen tradukisto. Por plenumo de tiuj taskoj estos necese kaj sufiĉe scipovi IL kaj tial ĝia instruado en la mezlernejoj devos fariĝi deviga. La intereso al ĝi treege kreskos, kiam en ĉiuj landoj pligrandiĝos la nombro de la en ĝi eldonataj periodaĵoj, scienc-popularaj libroj, kinofilmoj, radio- kaj televidelsendoj.
	La demando pri kadroj de instruistoj de IL solviĝos facile. Por instruistoj-filologoj, scipovantaj fremdajn lingvojn  estos sufiĉaj kelkaj monatoj por ekposedi la similan al ili, sed multe pli facilan IL. Samtempe oni enkondukos ĝian instruadon en la pedagogiajn altlernejajn.
	Proksimume tiel, laŭ ni, aspektos la estonto de IL. Certe la konkretaj kondiĉoj kaj la socia evoluo korektos kaj modifos la priskribitan bildon de la enkonduko de IL. Sed restas la demando, al kiu preskaŭ ĉiu esperantisto volus ricevi pozitivan respondon: Ĉu baldaŭ okazos tio?
	Tiuj, kuj atendas proksimajn pašojn kaj ne interesiĝas pri la science bazigebla perspektivo montras nedialektikan kaj nesciencan sintenon. Certe ankaŭ estas esperantistoj, kiuj asertas, ke ne necesas esplori la problemon de IL kaj ĝian perspektivon, ĉar ĉio ja estas, laŭ ili, tute klara kaj evidenta. Ili de-

16
vas kompreni, ke ne sufiĉas esti pri io konvinkita, se la sciencaj argumentoj kaj politikaj konsideroj decidas.
	Šablona transimago de la nunaj sociaj kondiĉoj en la estonton bedaŭrinde kreis ĉe multaj esperantistoj la konvinkon, ke rilate la estonton de IL ĉio estas tute klara, nur necesas adopti ĝin, por havi finan venkon. Sed ili forgesas, ke la nuntempa internacia uzo de Esperanto ja estas, kompare al la eblecoj de la estonto, tute malgranda. La demandoj de la lingvoreguligo, kreo de novaj fakterminoj kaj aliaj problemoj havos ĉe la kondiĉoj de plena aŭ parta oficiala internacia uzo tute aliajn dimensiojn. Tio devas esti konsiderata.
	Malĝusta pritaksado de la realaj eblecoj de IL en la nunaj internaciaj kondiĉoj kondukis al du ekstremoj en la prijuĝo de la aktuala situacio kaj la perspektivo de IL: pesimismo pro la foresto de oficialaj gravaj štataj aŭ internaciorganizaj rekonoj de unu flanko, kaj de la alia - plena supertakso de la aktualaj šancoj de IL, esti enkondukota tuj, ekzemple en la Eŭropa Ekonomia Merkato, en Unuiĝintaj Nacioj kaj simile.
	Ambaŭ pritaksoj estas malĝustaj. Ne estas loko por pesimismo, ĉar la deziroj preterrapidas la realajn eblecojn. En mondo, kie furiozas militoj, kie pli ol la duono de la homaro malsatas, multaj štatoj apenaŭ nun komencas iri la vojon de sendependa evoluado aŭ ankoraŭ batalas por tio, mem ne havante unuecan nacian lingvon, ankoraŭ ne likvidinte la analfabetecon, en tiu mondo, kie la danĝero de apokalipsa mondmilito plu minacas la ekzistadon de la homaro, en tiu ĉi mondo vere mankas la kondiĉoj por solvi per internaciaj konvencioj problemon tiom komplikan el politikaj, ekonomiaj kaj aliaj vidpunktoj, kia estas la enkonduko de IL.
	Same ne estas utila la alia ekstrema de supertaksado de la aktualaj šancoj de IL, ĉar kiel montrite, la internacia situacio nek nun kaj certe nek por la sekvantaj jaroj permesos la enkondukon de IL.
	Tamen en la lasta tempo plimultiĝas la interlingvistikaj verkoj, studoj kaj traktadoj en naciaj lingvoj. Sciencistoj pli kaj pli ofte konfrontiĝas kun la problemo kaj kun la sekvoj de la "informdiluvo“, do kun la internacia lingva problemo, kvankam nur malofte montrante realan solvon.
	Ĉio ĉi estas garantio pri la solvo de la problemo. Ĉu frue aŭ malpli frue IL estos fakto, ĉar tion postulas la plua iro de la homa historio.

Uzita literaturo

1. Prof. V. PEEVSKI, "La scienco kaj la internacia lingvo“ en "Scienca Mondo“ 2/77, Sofio.
2. D-ro D. L. Armand, "Scienc-teknika informado“ en "PACO“ 2, 3/76, Sofio.
3. D. Blanke, "Pri neceso kaj utilo de interlingvistikaj esploroj“ en "PACO“ 4/72, Berlino.

17

4. D. Blanke, "La antikvaj lingvoj kaj la problemo de IL“ en "PACO“ eldono de GDR, 1976.
5. D. Blanke, "Planlingvaj projektoj kaj planlingvoj“ en "PACO“ 1,2/77, Sofio.
6. D. Blanke, "Pri la historio de internaciaj planlingvoj“ en "PACO“ 7-8/70 eldono de GDR.
7. Prof. D-ro Stojan Guĝev, "Interlingvistika utopiismo“ en "Bulgara esperantisto“ 3-4, 5, 6, 7-8/75, Sofio.
8. Julian Danĉev, "Informacionnijat potop“ 1971, eldonejo "Narodna mladej“ Sofia, en bulgara lingvo. 
9. Kuzo Kuzov, "Nauĉno-teĥniĉeskija progres i nauĉno-teĥniĉeskata informacija“ 1974 Sofia, en bulgara lingvo.
10. Genriĥ Volkov, "Ĉelovek i nauĉno-teĥniĉeskaja revoljucija“ 1972 Moskva, en rusa lingvo.
11. "Mjastoto na ĉujdoezikovoto obuĉenie v nauĉno-teĥniĉeskija progres“ - Sciigoj de Supera Mašina-Elektroteknika Instituto "Lenin“ 21/'76, Sofia, en bulgara lingvo.
12. "Ezikovata bariera v nauĉnata informacija“ en "Bibliotekar“ 7-8/'75 Sofia, en bulgara lingvo.

18
APLIKO DE ESPERANTO EN LA LABORO DE INFORMCENTROJ
Zdeněk H r š e l

0. Enkonduko
	La prezentata prelego celas unuavice atentigi pri ekzistantaj kaj eblaj nuntempaj aplikoj de Esperanto en la faka informado, en la sfero de agado de t.n. informcentroj. Ĝi estas nomata ankaŭ scienca informado, scienca kaj teknika informado, kaj ĝia teoria scienco (cetere ne precize difinita) nomiĝas informadiko.  La profesio de fak-informisto okupiĝas pri sistema prizorgado de fakaj informoj por kompetentaj uzantoj individuaj kaj kolektivaj. En la sferon de faka informado ne apartenas kreado de primaraj informoj, pro tio mi ne parolos pri fakaj revuoj originalaj kaj pri la apliko de Esperanto en la scienco ĝenerale; tiun temon larĝe prilaboris ekz. PEEVSKI [1]. Ni ne prezentos kompendion de informoj pri la problemaro, sed pli eble instigon al diskuto kaj intersanĝo de spertoj.

l. Informa eksplodo
	La nombro de fakaj informoj en la monda skala konstante kreskas. Aperas proksimume cent mil fakaj periodaĵoj, en kiuj estas publikigataj originalaj artikoloj (primaraj informoj). Proksimume dek mil el ili estas interesaj por kemiistoj. En tiuj aperas ĉiujare ne malpli ol ducent mil prikemiaj originalaj artikoloj. Krome ĉiujare aperas proksimume kvinmil libroj, pli ol tridek mil patentdokumentoj kaj proksimume dudek mil esplorraportoj, kiuj plene aŭ parte enhavas prikemiajn informojn. Simile okazas en aliaj fakoj. Tute prave oni parolas pri informa eksplodo, eksplodo de informoj aŭ pri oceano de informoj, kiel ARMAND [2].
	Ofte citata estas la kalkulo indikita de NESMEJANOV [3], ke kemiisto, kiu scipovus tridek lingvojn  ("neplenumebla kondiĉo“, glosas li) kaj la 1-an de januaro komencus tralegadi ĉi punblikigitajn dokumentojn aperentajn dum la jaro, kiuj estas profesie interesaj por li, kapablus ĝis la 31-a de decembro tralegi nur dudekonon de la tuta kvanto, eĉ se li legus kvardek horojn semajne kaj meznombre tri artikolojn pohore.

2. Ĝisnunaj elirjoj
	Por faciligi aŭ entute ebligi la orientiĝon de fakuloj pri faka literaturo kaj raciigi ĝian eluzon ekestis la profesio de fak-informisto. La baza laboro de fak-informistoj estas resumado kaj prizorgado (en la plej vasta senco) de resumoj, kiuj estas sekundaraj informoj, transformitaj el primaraj, originalaj fontoj (dokumentoj). Tiu labnro proksimas al tradukado.
	La ĝis nun uzataj elirejoj el la "oceano de informoj“ estas principe resumado kaj tradukado, ambaŭ en la vasta senco de la vorto. Ni provu analizi ambaŭ.

2.1. Resumado, resum-revuoj, komputoraj inform-sistemoj
	Resumado estas ellaborado de koncizigita ("densigita“) teksto de originala dokumento, ĝia    signado per ordiga kodo, almeto de la bibliografiaj indikoj kaj enigo en la inform-sistemon. La propra densigita teksto estas t.n. prinotaĵo. Koncerne la informan sistemon, ĝi povas esti tute simpla sliparo (ordigita), sed ankaŭ multfaceta komputora sistemego. Aŭtoraj aŭ re-

19 
dakciaj resumoj aperas ofte ĉe originalaj artikoloj en periodaĵoj, plejparte en kelkaj fremdaj lingvoj. En kelkaj fakaj gazetoj aperas resumoj ankaŭ en Esperanto.
	Sur resumado baziĝas t.n. resum-revuoj, specialaj periodaĵoj, kie aperas sole resumoj, el artikoloj, patent-dokumentoj, libroj, esplorraportoj k.s. Ili kovras aŭ specialan fakon aŭ certan specon de dokumentoj. Mondskale da ili aperas proksimume kvincent. La plej konataj resum-revuoj estas ekz. la usona "Chemical Abstracts“ kaj la sovetia "Referativnij ĵurnal“ en pluraj serioj laŭ fakoj.
	En "Chemical Abstracts“ aperis dum 59 jaroj (de 1907 ĝis 1966) kvar milionoj da resumoj, kaj el tio proksimume kvarono dum la lasta jarkvino de tiu periodo. De la jaro l95l ĝis 1965 la jara kresko de la nombro de aperigitaj resumoj estis meznombre 8,6 %. El tio sekvas, ke ĉiam post 8,2 jaroj la kvanto de kemia literaturo en la mondo duobliĝas. Simile okazas en aliaj fakoj.
	Speciala serio de "Referativnij ĵurnal“, nome n-ro 47, ediĉita al kemiaj ekipaĵoj, aperigis dum la ĵus pasintaj kvin jaroj (1973-1977) sume pli ol 32 000 resumojn, jare proksimume 6 200 ĝis 6 800. La serio n-ro 38, dediĉita al nutraĵ-industriaj ekipaĵoj, aperigis en la sama periodo pli ol 24 000 resumojn, jare proksimume 4300 ĝis 5 200. 
	Resurn-revuoj estas eldonataj de grandaj eldonejoj, kiuj organizas la resumadon helpe de bone pagataj specialistoj en internacia, amplekso. Ankaŭ pro tio ili estas kutime ne malmultekostaj.
	Similan fuinkcion kiel resum-revuoj havas t.n. resum-bultenoj, aperigataj de informcentroj ĉe institutoj kaj entreprenoj. Ili ipformas limigitan kvanton da specialistoj en la koncerna institucio pri novaĵoj el certa fako. Tial ili uzas la nacian lingvon. La prinotaĵo estas mallonga, kutime maksimume dek liniojn longa.
	Aliaj sekundaraj dokumentoj, plejparte periode eldonataj, estas naciaj bibliografioj, enhavo-revuoj, ciklo-registroj kaj citad-registroj, prilaborataj plejparte helpe de komputoroj.
	En Sovet-Unin aperas t.n. ekspres-informoj, kiuj estas nur parte koncizigitaj artikoloj, enhavantaj bildojn, diagramojn k. s. Ili plene anstataŭas la koncernajn fremdlingvajn originalojn.
	El la aliaj specoj de sekundaraj dokumentoj ni menciu sole ilian ĝis nun plej altan specon, nome komputorajn informsistemojn. Laŭ sia formo kaj funkcio ili estas nomataj ankaŭ magnetbendaj servoj. Ili estas komputoraj variantoj de klasikaj resum-revuoj aŭ iliaj logikaj daŭrigantoj. Ekz. la magnet-benda servo "Compendex“ baziĝas sur la resum-revuo "Engineering Index“. Ili estas konstruitaj precipe por liveri periodajn informojn  pri eĉ tre malvaste formulitaj individuaj temoj postulataj de la finaj uzantoj. Praktike ĉiuj eksterlandaj magnetbendaj servoj aboneblaj en Ĉeĥoslovakio uzas la anglan lingvon. Kadre de Internacia Centro de Sciencaj kaj Teknikaj Informoj en Moskvo oni nun projektas similajn komputorajn sistemojn, kiuj uzas la lingvon rusan, eventuale paralele kun la lingvoj de la partoprenantaj socialismaj landoj. Oni devas konstati, ke uzo de fremda nacia lingvo estas konsiderinda ba-

20

ro ne nur por la fina uzanto de la sistemoj, sed ankaŭ por la fak-informistoj, kiuj uzas ĝin labore.

2. 2. Tradukado
	Lige kun la forta kresko de scienca literaturo la faka tradukado ricevis aparte grandan signifon. La kreskanta rolo de ĉiam pli granda nombro de lingvoj signifas, ke estas ĉiam pli necese fari tradukojn  el ĉiam pli multe da lingvoj.
	Laŭ la monda bibliografio de tradukitaj libroj dek procentoj de la libroj en la libromerkato estas tradukoj. En 1965 estis registritaj 36 588 tradukitaj libroj, el kiuj denove pli ol 10 % aperis en Sovet-Unio. En Usono la tradukoj el la rusa en la fako de natursciencoj faras 45% kaj en fako de aplikitaj sciencoj 40% de ĉiuj librotradukoj. Aperas fakaj revuoj komplete tradukataj. Tiom pri tradukoj publikigitaj (presataj).
	T.n. internaj-tradukoj, kiujn en ĉiuj industriaj štatoj faras diversfakaj informcentroj, ampleksas laŭnombre en ĉiu štato kelkajn milojn jare. Ne ĉie ekzistas leĝa devo ilin centre registri, tiel ke povas okazi, ke la sama dokumento (artikolo, prospekto k.s.) estas tradukata eĉ kelkfoje. Antaŭ la enkonduko de la nuna deviga centra registrado de fakaj tradukoj en Ĉeĥoslovakio (1952) oni taksis, ke ĉiujare estas pro duobla aŭ multobla tradukado elspezata senutile pli ol miliono da kronoj. La baza kosto de unu tradukita paĝo (t.e. 30 linioj po 60 tajpofrapoj) estas 16 kronoj. Al tio oni aldonu diversajn alpagojn, plejparte po 20%, tiel ke la sumo por unu paĝo de tradukita teksto plejparte superas 20 kronojn. En la jaro 1977 la ĉeĥoslovaka bibliografio de internaj fakaj tradukoj registris 8 272 tradukojn.
	Se oni konsideras la malfacilaĵojn ligitajn kun manko de kvalifikitaj tradukistoj, kun neperfekteco de fakvortaroj, kun neunueca terminologio kaj kun la ĝis nun nesolvita problemo de teorio kaj praktiko de faka tradukado, oni povas kompreni, kiom da spirita kapablo de la homaro estas perdata en pli-malpli senrezultaj provoj venki la lingvan barieron en la faka literaturo.
	Jam en la jaro 1956 aperis la jenaj vortoj de CARY [4]: "La hodiaŭa mondo aspektas kiel kolosa tradukmašino, kiu laboras ĉiam pli rapide. Ĉiutage venas el la presmašino proksimume sesdek tradukitaj libroj, oni aranĝas tri aŭ kvar internaciajn konferencojn, aperas dekoj da sinkronizitaj filmoj; tajpiloj funkcias kaj sennombraj kvantoj da tradukitaj verkoj estas diktataj, granda kvanto da dokumentoj el la plej diversaj lingvoj estas tradukata en aliajn lingvojn en la plej diversaj manieroj.“
	La lingvan barieron oni provis venki ankaŭ per mašina tradukado. La unuajn provojn oni faris teorie en la jaro 1946 kaj praktike en 1954 en Usono kaj en 1955-1956 en Sovet-Unio. Eĉ se de tiu tempo lingvistoj, matematikistoj kaj elektronikistoj laboras super tiu ĉi problemo, ĝis nun mašina tradukado ne estis realigita. La rezultojn  oni utiligas sole en la teorio de tradukado.

3. Lingvoj
	La dinamika evoluo de scienco kaj tekniko ĉiam pli multe kaj pli klare evidentigas la internacian karakteron de la ko-

21 

munikado de fakaj informoj.
	Ampleksan analizon de lingvoj uzataj en informcentroj faris ŠPALOVÁ [5].
	La kvanto de publikigataj informoj kreskas eksponenciale, tiel ke ne eblas nuntempe precize konstati, kiel la unuopaj lingvoj estas reprezentitaj en la monda literaturo. Tial oni uzas indikojn pri literaturo de unuopaj fakoj, statistikajn analizojn pri originala literaturo, pri la resumoj en resum-revuoj, analizojn el citad-indeksoj k.s.
	Kun la evoluo de la scienco šanĝiĝas la signifo de la unuopaj lingvoj. En mezepoko la unusola lingvo ankaŭ de la scienco estis la latina, en la pasinta jarcento la franca, sole en kelkaj fakoj unualoke staris alia lingvo, ekz. en kemio la germana. En la unua duono de la 20-a jarcento la situacio ne tre šanĝiĝis. Post la dua mondmilito tamen okazis šanĝo: en kapitalismaj štatoj la unuan lokon okupis la angla, en socialismaj štatoj la rolon de interlingva komunikilo iom-post-iom akiradis la rusa. Ĉirkaŭ la jaro 1950 proksimume duono de la tutmonda literaturo aperadis en la angla. Nuntempe la procenta parto malkreskas lige kun la kreskanta signifo de lingvoj orientaj kaj slavaj. Laŭ indikoj de UNESKO [5] la ĉefaj lingvoj uzataj en la faka literaturo estas reprezentitaj jene:
	la angla 		43,6 % 
	la germana 	14,4 % 
	la franca 		12,6 % 
	la rusa 		8,1 %

	sume 		78,7 %
El la restantaj 21,3 % proksimiume 2% estas en la itala kaj proksimume 2% en la japana. Tio signifas, ke la ĉefaj kvar lingvoj kovras pli ol tri kvaronojn de la tuta monda faka literaturo. Ekzistas tamen specialaj fakoj, kiuj havas riĉan literaturon en iu aŭ iuj el la malgrandaj lingvoj.
	PEEVSKI [1] indikas, ke dum en la angla aperas 53% el ĉiuj scienc-teknikaj libroj, nur 30% el la scienculoj povas ilin utiligi kaj parto el ili utiligas ilin ne tute. La hegemonio de la angla ĝis nun montriĝas en tio, ke en tiu lingvo aperas 1 610 revuoj, t.e. 34  % el la nombro de ĉiuj revuoj.
	Ekzisto de lingvaj barieroj estas ĝenerale agnoskata kaj aparte sentebla ĉe nacioj, kies lingvoj ne apartenas al la internacie uzataj.
	Tamen la sinteno de t.n. publika opinio, kiu montriĝas en la ĝenerale uzata praktiko, estas pli eble konservativa ol radikala, pli ema konservi la nunan staton ol konsekvence ĝin šanĝi. Tial oni instruas plurajn fremdajn lingvojn kaj uzas ilin tradukante kaj interpretante. Rilate la internacian planlingvon oni en plej bona kazo aŭdas opinion, ke tiu problemo meritas detalan sciencan pristudon. Publike oni nur escepte konfesas fiaskon de ĝisnunaj metodoj, t.e. de instruado de pluraj fremdaj lingvoj, kaj montras simpation al la planlingva ideo. El la plej lasta tempo ni nomu opinion de la hungaria ministro pri edukado [6]. Por influi la konservativajn opiniojn estas necese raciigi la informadon pri Esperanto.

4. Šancoj de Esperanto
	Ni provu ekzameni, en kiu sfero de faka informado Esperan-

22
to estas jam aplikata kaj kie ĝi estas aplikebla plej oportune. Same ni provu kritike analizi, kie ĝia apliko pro diversaj kialoj ne estas facila aŭ - nuntempe - nerealigebla.

4.1. Esperanto en resumado, resum-revuoj kaj komputoraj informsistemoj
	Kiel jam estis dirite, kelkaj fakaj gazetoj aperigas resumojn en Esperanto. Ilia nombro šanĝiĝas. Certe estas dezirinde, ke tiu praktiko disvastiĝu. Al tiuj, kiuj emas tiurilate helpi, ni tamen diru, ke resumado ne estas laboro facila, ĉefe pro terminologiaj kaj stilaj kaŭzoj. Tiucelan laboron devas gvidi landaj asocioj, se eble en kelkaj štatoj samtempe.
	Eldoni esperantlingvan resum-revuon aŭ resum-bultenon proponas DANOVSKIJ [7]. Lia ideo, cetere tro koncize skizita, nepre bezonas precizigon, por ke ĝi estu reala. Ekz. estas nereale kalkuli kun senhonoraria laboro de resumantoj, se ĉiuj aliaj, jam establitaj mondaj resum-revuoj, eldonataj de potencaj firmoj, disponas pri tutaj staboj de bone pagataj specialistoj praktike en la tuta mondo. Malgraŭ tio estas necese konsideri, ke kun la atendata kresko de "trialandaj“ lingvoj uzataj en faka literaturo ankaŭ la šancoj de Esperanto tiukampe kreskos. Estas do utile, ke fakuloj daŭrigu siajn laborojn super terminologioj kaj fak-vortaroj, tiel ke nia lingvo disponu pri ĉiuj necesaj nocioj en la ĝusta tempo. Ĉar certe iam devos efektiviĝi la propono de ARMAND [2], t.e. akcepti por la faka literaturo interkonsente unu lingvon - planlingvon - kaj en ĝi, eventuale paralele kun la koncerna lingvo nacia, publikigi ĉiujn fakajn tekstojn.

4.2. Esperanto en tradukado
	Ekzistas proponoj kaj provoj uzi Esperanton kiel pontolingvon por fakaj tradukoj, ĉefe el kaj al ne tro konataj lingvoj. En beletra tradukado estas konataj bonaj sukcesoj ĉe aplikado de tiu metodo. Pri rezultoj en la kampo de faka tradukado ni tamen ne estas informitaj. Estas certe, ke tiu ĉi agado estas subteninda.

4.3. Esperanto en akirado de fakaj informoj
	Grava parto de la laboro de informcentroj estas akirado de fakaj informoj. Laŭ la objekto de la akirado ni povas tiun ĉi sferon dividi en tri grupojn, kiuj estas: skriba uzo de la lingvo, eluzo de movadoj institucioj kaj rekta kontakto de fakuloj.

4.3.1. Skriba uzo de la lingvo
	Kvankam Esperanto ne estas planlingvo de pure naturisma tipo, je la unua vido komprenebla al posedanto de iu latinida lingvo nacia, tamen ĝi povas esti sukcese aplikata en skriba kontakto kun eksterlando, se temas pri akiro de simplaj informoj kaj dokumentoj senpagaj aŭ facile kompenseblaj, ekz. represaĵoj de artikoloj, firmo-literaturo (prospektoj, katalogoj), kopioj de artikoloj k.s.
	Presitajn represaĵo-petokartojn sole en Esperanto (anstataŭ en tri aliaj lingvoj) uzas Budapešta Medicina Esperanto-Fakgrupo sukcese jam kelkajn jarojn  [8]. Dum tri sinsekvaj jaroj 1973-1975 la fakgrupo tiel ricevis 51% de la petitaj represaĵoj, kio estas tre bona rezulto.

23
	Tre bonan sperton kun akirado de firmo-literaturo el eksterlando havas la metalurgia kaj mašinindustria instituto KG-Informatik en Budapešto, kie la gvidanto de prospekt-arkivo jam longe uzas Esperanton tiukampe. (Li cetere publikigis interesan supervidon pri informado kaj informadiko [9].
	Laŭ propra sperto mi konstatas, ke esperantlingva letero sur oficiala firmo-papero, precipe al lando, kies lingvo ne apartenas al la internacie uzataj, estis komprenita kaj respondita, eĉ se ne ĉiam en Esperanto. Se la letero ne estas ampleksa, ne necesas indiki la nomon kaj telefon-numeron de loka delegito, kiu faciligus la tradukon.
	Estas memkompreneble, ke ĉiukaze oni devas proponi kompenson, laŭeble almeti internacian respond-kuponon kaj nepre uzi filatelan afrankon.

4.3.2. Eluzo de movadaj institucioj
	La fakto, ke Esperanto havas adeptojn en proksimume okdek landoj kaj ke ekz. la delegita reto de UEA funkcias en 55 štatoj disponante pri entute 3 257 delegitoj (el tio 1 1889 fakdelegitoj) [10], estas tia avantaĝo, kiun eksterulo ne povas imagi. Ni pripensu, ke sole la indekso de fak-delegitoj en Jarlibro por la jaro 1977 ampleksas naŭ paĝojn kaj ke el la fakoj koncernantaj fakan informadon ĝi enhavas nomojn de 38 fakdelegitoj el 18 štatoj. Krome ni devas alkalkuli la 24 fakajn organizaĵojn  kiel fontojn de informoj. La internacia - se ne tutmonda - disvastiĝo de la organizita Esperanto-movado kreas idealajn kondiĉojn  por akirado de fakaj informoj.
	Mi povis konstati, ke letero al esperantisto en koncerna lando estas senkompare pli fidinda maniero kiel akiri tiaspecan dokumenton ol oficiala vojo, ekz. pere de la internacia prunta servo ĉe la Štata Biblioteko. Jen ekzemplo: El komputora informsistemo ni eksciis pri artikolo promesanta enhavi informojn pri certa ĝuste urĝe serĉata temo. La artikolo aperis en sudkorea revuo. Ni skribis al tiea konata esperantisto (eĉ ne delegito) kaj samtempe mendis kopion ĉe la oficiala instanco. La revuo nome ne estas ricevebla en Ĉeĥoslovakio. Rekte el Seulo venis kserografia kopio de la petita artikolo (eĉ sur aerpošta papero) post kelkaj semajnoj - do praktike poštrevene, sed la kopio mendita ĉe la oficiala instanco estis al ni disponigita post kelkaj monatoj. La ekzemplo ne bezonas komenton.

4.3.3. Rekta kontakto de fakuloj
	Estas konate, ke la plej efika fluo de informoj estas persona kontakto inter samfakuloj, ilia senpera kaj rekta interšanĝo de informoj kaj spertoj. Tia kontakto - jam ne influebla de iu ajn informcentro - okazas en simpozioj, fakaj kongresoj kaj aliaj fakaj renkontiĝoj. Estas tute kompreneble, ke la partoprenantoj de tiaj renkontiĝoj nepre ne posedas la lingvojn de ĉiuj siaj kolegoj. Eĉ simultana interpretado ne povas komplete solvi la problemojn  de la lingva bariero, ĉefe dum diskutoj. Estas klare, ke - kiel diras PEEVSKI [l] - "per la enkonduko de unu internacia lingvo la efektiveco de la kongresoj, konferencoj kaj simpozioj pligrandiĝos plurfoje. Ilia utilo tiam estos neimageble pli granda“. Estas do necese maksimume subteni la aplikadon de Esperanto kiel labor-lingvo de internaciaj fakaj renkontiĝoj kaj organizaĵoj. Tio estu ankaŭ celo de nia agado.

5. Konkludo
	Mi provis prezenti la aplikeblon de Esperanto en la laboro de informcentroj kaj entute en la sfero de faka informado. Samtempe mi volis almenaŭ tre koncize atentigi la esperantistan fakan publikon pri la sfero de faka informado.
	Necesas efika interšanĝo de spertoj kaj bone organizita komuna laboro, por ke ni proksimiĝu la celon, kiun PEEVSKI [l] difinis jene: Finante mi konsideras, ke estas devo de ĉiu homo, precipe de ĉiu scienca laboristo, ellerni, ekposedi bone kaj apliki la Internacian Lingvon Esperanto kaj batali senlace por la oficiala akcepto kaj apliko de Esperanto en ĉiuj sferoj de la internaciaj rilatoj.“

Literaturo

[l] PEEVSKI, V.: La scienco kaj la internacia lingvo.
Sc. Mondo 21., 1977, n-ro 2, p. 9-15.

[2] ARMAND, D. L.: Ĉeloveĉenstvo i okean informacii. 
En: Problemi interlingvistiki. Tipologia i evolucija meĵdunarodniĥ iskusstvenniĥ jazikov. Moskva, Nauka 1976. P. 55-59.

[3] NESMEJANOV, A.N.: Antaŭparolo de "Osnovi nauĉnoj informacii“
(MICHAILOV, A.I. - ĈERNIJ, A.I.  - GILJAREVSKIJ, R.S.)
Moskva, Nauka 1965.

[4] CARY, E.: La traduction dans le monde moderne. 
Geneve 1956, p. 62

[5] ŠPALOVÁ, J.: Současné nároky na jazykové znalosti informačních pracovníků a uživatelů informací. Techn. Knih. 18. 1974, n-ro 6, p. 173-185.

[6] Intervjuo kun d-ro Károly Polinszky, ministro pri edukado de Hungario, pri problemoj de la instruado de fremdaj lingvoj kaj pri Esperanto. Hung. Vivo 18, 1978, n-ro 1 [77],  p. 2-4.

[7] DANOVSKIJ, N.: Scienca informado - la plej perspektiva kanalo. Int. Ĵurnalisto, 1974, n-ro 2, p. 1-2. 

[8] MOLNÁR, Lajos: Eksperimentoj pri esperantlingvaj represaĵo-petokartoj. Sc. Komunik., 1977-07, p. 60. 

[9] ZOLTÁN, Imre: Kelkaj problemoj pri informado kaj informadiko. Sc. Komunik.,  1977-07, p. 73-74.

25

PSEŬDOELEMENTOJ EN ESPERANTO

Inĝ. Jan Werner

	Celo de mia prelego estas unuavice instigi vin al serioza studo de Esperanto. Sen la detala scio de ĝia strukturo kaj de la vort-teorio ne estas rekomendinde aktive partopreni fakterminologian laboron.
	Due mi celas defendi la internacian karakteron de Esperanto. En la serio de artikoloj en Starto nia akademiano Karolo Piĉ neprecize traktis la tendencojn ĉerpi vortprovizon el fremdaj lingvoj. Pluraj legantoj sub influo de la impetaj vortoj kaj argumentoj eble komprenis, ke internacieco kaj naturalismo estas preskaŭ identa malbono.

	Pri t.n. vortoj kaj vortelementoj
	Fundamento de Esperanto klare prezentas la aglutinecon de Esperanto kaj demonstras la elementojn, kiuj konsistigas la lingvon. Ĉiu elemento havas sian firman sonformon, nocioformon kaj funkcion. Ĉiuj elementoj estas vortoj, ankaŭ la gramatikaj finaĵoj estas rigardataj kiel memstaraj vortoj.
	Komparante la nunan staton de la lingvo kun la Fundamento, ni facile konstatas, ke la lingvoevoluo procezas iom naturalisme. Jen kelkaj okaze elektitaj ekzemploj el Plena Ilustrita Vortaro [PIV]. La aŭtoroj de PIV registris ilin kaj per tiu ago rekomendis al plua uzo, kvankam ili ne koordinis (kunordigis) ilin kun la strukturo de Esperanto. La vorteroj kaj vortelementoj švebas super la lingvo kiel fremdaj elementoj kaj minacas ĝin rodi. La aŭtoroj nomas ilin:
a) vorteroj (ab, aceto, intra, luteo, meta, metr, mili, piro, tele, k.a.),
b) vortkomencoj kaj vortfinoj (ator, mikro, mono, para k.a.), 
c) elementoj de sciencaj aŭ teĥnikaj vortoj (graf, gon, foto, k.a.), 
d) pseŭdoafiksoj (a, ator, ik, k.a.),
e) greka radiko uzata prefikse (megalo),
f) vortetoj (ald, aldo k. a.),
g) prefiksoj kun epitetoj internacia, neoficiala, teĥnika, scienca (anti, bi, hiper, hipo, orto, cz, pre, pseŭdo, retro k.a.),
h) vortoj sen klasigo (ciklo k.a.).
	Mi nun ne taksos ilin el la vidpunkto de bezono aŭ malbezono, sed mi admonas, ke ĉiu tia elemento devas esti aŭ adaptita al la strukturo de la lingvo aŭ malakceptita. Ekzistas neniu kompromiso. En la procedo de adapto, elirante el la etimologiaj kaj semantikaj prikonsideroj, ni devas objektive decidi pri speco de vorto. Ne estas ĝuste paroli pri vortelementoj, ĉar ĉiu estas silab(ar)o memstare uzebla kaj esprimanta apartan ideon.
	Mi konsentas kun K. Piĉ (Starto l/1977), ke PSEŬDO-RETRO-, INTRA- estas nek prefiksoj nek vorteroj, sed simple nur adjektivoj PSEŬD/A, RETR/A, INTR/A, ke PRE ne estas prefikso, sed tute ordinara prepozicio, ke TELE- estas prefikso. Plene validas lia: "Ĉiu nova elemento, enkondukata en Esperanton, devas trairi tiun sistemigan, skemigan, alsimiligan procedon, kies celo estas konformigi ĝin al la internaj leĝoj de Esperanto kaj al ĝia spirito.“

26

	Neglektado de la 2-a parto de la 15-a-regulo
	La 15-a regulo de Fundamenta Gramatiko tekstas: "La tiel nomataj vortoj  "fremdaj“,  t.e. tiuj, kiujn en pilmulto de la lingvoj prenis el unu fonto, estas uzataj en lingvo Esperanto sen šanĝo, ricevante nur la ortografion de tiu ĉi lingvo. Sed ĉe diversaj vortoj de unu radiko estas pli bone uzi senšanĝe nur la vorton fundamentan kaj la ceterajn formi el tiu ĉi lasta laŭ la reguloj de la lingvo Esperanto.“

	La 15-a regulo en sia fino estas kompletigita per unu ekzemplo, kiel formi diversajn vortojn de unu komuna radiko: 
Franca parto: "tragédie“- tragedi/o, "tragique“ - tragedi/a. 
Angla parto: teatr/o, "theatre“, sed teatr/a, "theatrical“, ne teatrical/a ktp.
Germana parto: "Theater“, teatr/o; "theatralisch“, teatr/a. 
Rusa parto: "teatr“ teatr/o, sed "teatralnij“ - teatr/a.
Pola parto: teatr/o - "teatr“, sed "teatralny“ - teatr/a.
	Por ilustri oftan nerespektadon de la kompleta regulo mi montros kelkajn tipajn misderivojn: 
a) ADMINISTR' estas fundamenta vorto kaj ORGANIZ' vorto oficialigita en la 1-a Aldono. Por kune esprimi "administr/ej/o“ kaj administr/ist/ar/o“ ekzistas vorto ADMINISTRACI/O, kiu estis oficialigita en la 3-a Aldono. La vorton ORGANIZAC I/O uzis L Zamenhof mem. Malgraŭ la oficialeco la radikoj estas pseŭdofenomenoj en la lingvo. L.Zamenhof krome uzis vorton ADMINISTR-ATOR/O, kies nocioformo estas nenio alia ol "administr/ist/o“. Li uzis ankaŭ vorton PROKUR-OR/O, en sia Krestomatio, kvankam sistema sinonimo estas "prokur/ist/o“.

b) ABSTIN' estas oficiala vorto (4-a Aldono), tamen L. Zamenhof uzis vorton ABSTIN-ENC/O, kiu estas nenio alia ol "abstinad/o“.
	
	Malgraŭ la klare formulita postulo en la Fundemento, la praktiko ekde la komenco
ĝis hodiaŭ bedaŭrinde alportas ekstersistemajn formojn, kiuj estas evidenta naturalisma penetro en la lingvan sistemon. Ĝi estas malutila kaj ni laŭeble evitadu ĝin en nia lingva praktikado kaj nepre ni evitadu ĝin en nia terminologia agado.
	Aldonendas unu rimarko: Se la vortradikoj estas ADMINISTR, ORGANIZ, ABSTIN (mi intence preterlasas pli profundan analizon), estas ankaŭ AGI, OR, ATOR, ENC semantemoj, kiujn estas necese konsideri, difini. Esperantistaj lingvistoj ne povas la fenomenon ne vidi kaj preterlasi. La naciaj lingvoj estas detale esploritaj, ne malpli perfekta teoria esploro devas esti farita en la internacia lingvo.

Pseŭdoradikoj akceptataj surbaze de la 15-a regulo

	K. Piĉ (Starto 3/1976) prave postulas "...iniciati la naskiĝon de nova scienca disciplino, kies programo estos fine vere sciencigi la sciencajn terminarojn“. (Starto 2/1976): "Teknikisto rajtas projekti sciencajn terminojn. Tamen la definitivan formon povas donadi al ili nur lingvisto. Escepto estas allasebla, sed sole tie, kie teknikisto estas samtempe ankaŭ filologo ...“
	Vortaristoj,  inkluzive de la aŭtoroj de PIV, traktas radikarojn kvazaŭ radikojn: AGRIKULTUR', ALTIMETR', DIKTAFON', FRAZEOLOGI', GEOLOGI', STAFILOKOK', k.t.p. Tiajn vortojn oni 

27
povas nomi pseŭdoradikoj kaj ties rekta akcepto estas esprimo de naturalismo, nescienceco, iam ĝi estas ago kontraŭ la strukturo de Esperanto. Konscienda estas la ĝenerala regulo, ke la radiko de vorto estas semantemo, do unuo plu nocie nedividebla. La cititaj vortoj ne estas radikoj. Ni povas ilin dividi al efektivaj radikoj, ekz. GE'LOGI', STABIL'KOK. Ĉe la aliaj trovas anomaliojn nenaturajn en la lingvo:
AGR-I-KULTUR devas esti AGR-/O/-KULTUR,
ALT-I-METR devas esti ALT-/O/-METR, 
DIKT-A-FON devas esti DIKT-/O/-FON
FRAZ-EO-LOGI devas esti FRAZ-/O/-LOGI.
	La intermetitaj I, A, EO ne estas esperantaj gramatikaj finaĵoj, sed naturalismaj implikaĵoj de fleksia deveno. Sur ties loko, se tio estas utila el vidpunkto de pronoceblo povas stari sole la liganta O, kiu estas la substantiva gramatika finaĵo. Ĝi estas plej supera, plej ĝenerala ideo substantiva (nomata ankaŭ kozo, ento), K. Kalocsay (SK l977) mencias, ke "interne de vortkunmetoj funkcias interefikoj difireblaj per la fortefikaj reguloj, kaj tiuj efikoj povas atribui al la radikoj vortkarakterojn fremdajn al ilia radika karaktero, donante al ili t.n. latentan finaĵon (varm-o-grado). Tiu eblo de vortefiko estas unu el la plej interesaj kaj utilaj propraĵoj de la Esperanta vortfarado, donante al ĝi ekstreman flekseblecon.“ 
	El la kvin specoj de kunmetaĵoj - kopulacio, multipliko, apozicio, determino, mutacio - mi tušos nur la plej oftan, nome la determinon. Cetere la unuaj tri aperas nur kiel ligaĵoj de du o-karakteraj termoj, dum la determinoj varias.
	La subordita termo staras ĉiam maldekstre kaj ĝi determinas la dekstran superorditan termon. La determinanto do indikas kvaliton, rilaton aŭ apartenon. Ni scias, ke tiun propreocn esprimas t.n. a-vortoj, adjektivaj, sed sole en la vortgrupoj, kiam estas apartigitaj determinantoj disde determinatoj. En la kunmetaĵoj la interefiko determina (pri kvalito, rilato, aparteno) substativigas la determinanton, se ĝi mem jam ne estas substantiv-radika. Jen la ekzemploj:
O-vorto (aj): o-/a/-o, urb-o-dom/o = urb/-a domo = urba domo 
A-vorto (ad): /a/-o, varm-o-grad/o=varmo-a grado=grado de varmo 
I-vorto (ad): i-/a/-o, skrib-o-tabl/o=skribo-a tablo = tablo por skribado.
	La determinantaj radikoj "estas karakterizataj per“ ecO (kvalito, rilato) aŭ per adO (ago, stato) aŭ per aĵO aŭ ulO. Ĉiuj determinantoj estas substantivoj, kvankam en la kunmetaĵo al ili estas permesite aperi radik-forme, sen speciala substantiviga son-faktoro. Kiel evidentiĝas, tiu faktoro estas la interterma substantiviga interefiko, la rilato inter determinanto kaj determinato. Tia ĉi kompreno de la problemo estas deduktebla ankaŭ el la vort-teorio de R. de Saussure (1914). Iom la aferon proksimas E.Wüster (l936, p. 95) dirante, ke "la suborditaj termoj de la nomitaj kunmetaĵoj havas nenian finaĵon, aŭ nur pleonasman.“ K. Kalocsay (SK 1977, p. 12) diras, ke post verbaj radikoj la a-finaĵo ĉiam substantivigas antaŭ si la verbradikon kaj al ĉi tiu substantivo ĝi ligiĝas per sia senco. Skriba = skribo-a".
	Sekve sole ĝustaj formoj estas AGR/O/KULTUR/O, ALT/O/METR/O, DIKT/O/FON/O, FRAZ/O/LOG/I/O.

28
	Ĉu internacieco kaj naturalismo estas nedisigeblaj?
	Estas vero, ke Esperanton abunde penetras fremdaj, t.n. internaciaj vortoj, precipe vortoj de faka karaktero. Tiu ĉi fenomeno ne estas nova, ĝi daŭras ekde la krea periodo de la lingvo. Tamen estas aktuale primediti la aferon kaj decidi, almenaŭ por si mem, ĉu la transprenado de fremdaj vortoj estas konvena, akceptebla aŭ neakceptebla procezo.
	Antaŭ ol mi eksplikos mian starpunkton, mi citos la opiniojn de kelkaj esperantistoj:
	K. Piĉ (Starto 3/1976): "...la tiom distrumpetata «internacieco» fakte estas nur senbrida kaj apenaŭ supervidebla kaosego,... “ Aliloke: "Nombro da fremdaj vortoj en iu lingvo samtempe estas eĉ kvantometro kaj tensiometro de ĝiaj internaj kvalitoj kaj neerariva atesto pri ĝia ena valoro. Slango, konsistanta el nuraj fremdaj vortoj ja ne estas lingvo, sed sole mizera vortkolekto. . .“
	B. Golden (Esperanto 3/1978): "La malsimetrioj de la formado de vortoj por la nomoj de sciencoj kaj iliaj praktikantoj, aparatoj kaj produktoj, rezultoj aŭ studobjektoj, rezultas el la plureco de formoj en diversaj naciaj lingvoj. Esperarto heredis tiun ĉi kaoson aplikante la 15-an regulon de la fundamenta gramatiko. . . “
	E. Wüster (1936, p. 86): "Kiom koncernas la konsiston de l' helplingvo, estas dezirinde, ke ĝiaj terminoj estu kiel eble plej internaciaj (laŭ sonformo kaj nocioformo) kaj ke ĝi kiel eble plej multe realigu ankaŭ la ceterajn boneckvalitojn de l' lingva konsisto kaj lingva evoluo. La internacieco de iu termino de l' helplingvo estas ĝia internacia selekta memorhelpo, t.e. ĝia pli aŭ malpli granda koincido kun la terminoj de la naciaj lingvoj.
	P.Neergaard (SR 2/1955): "Mia simpatio estas ĉe la demokratia simpleco de la skema Esperanto. Tamen oni ne devas forgesi, ke ĉiu lingvo estas ilo por pluraj bezonoj, kaj ke la postuloj de la laboristo, la turisto, la poštmarkkolektanto estas tute diferencaj de tiuj de la faka specialisto. Se la faka specialisto disponas pri vortformoj, kiuj pli malpli samforme troviĝas en la naciaj faklingvoj, kial do tute aparte en Esperanto altrudi al li purajn esperantoformojn, kiuj iufoje, eĉ se li estas profunda scianto de Esperanto, povas esti al li tute fremdaj, kaj kies specialan sencon li devas rekonstrui el la kombinitaj vortelementoj. Kaj, kial samtempe rekte malpermesi la internacie fakte konatajn formojn! Mi kore bonvenigas la purajn esperantoformojn taŭgajn kiel popularajn terminojn, sed nur se paralelaj terminoj de agnoskata internacia formo ankaŭ estas allasata.“
	Mia starpunkto al internaciaj vortoj en Esperanto estas principe pozitiva. Ĝi estas motivita per kelkaj objektivaj faktoroj, malfacile refuteblaj kaj ankaŭ malfacile neglekteblaj: 
a) Esperanto estis kreata konscie, ĝi estas t.n. planlingvo. Ĝi estas lingvo aposteriora, do ĉiu ĝia sonformo (krom kelkaj aprioraj) havas sian originon ekster la lingvo kaj povus esti nomata kiel fremda. En la selekta procedo nepre ludis gravan rolon ankaŭ internacieco de fontvortoj. Tio validas kaj pri la vortoj fundamentaj, kaj pri la oficialaj (oficialigitaj) kaj pri la novismoj. La atribuo "pura“ rilate Espe-

29
ranto-vortojn  ne validas plene. La procedo kemencita de L. Zamenhof daŭras kaj ne estus saĝe la selektametodon šanĝi.
b) Esperanto estas laŭ sia celo lingvo internacia kaj el la vidpunkto de internacieco ĝi estas nekomparebla kun la lingvoj naciaj. La internacieo estas ĝia esenca trajto. Agi kontraŭ ĝi signifas agi kontraŭ la lingvo mem.
c) La lingvo estas instrumento de pensado kaj la plej grava komunikilo en sociaj kontaktoj. Ĝi servas al esprimado de spirita enhavo, de sentoj kaj volo, ĝi helpas al la disvolvo de ekkonado kaj kulturo. Scienco kaj teĥniko estas fenomenoj internaciaj. Fakulo eluzanta la rezultojn de internacia scienco bezonas internacian ilon por nocioformado kaj por nocia kompreniĝo. La naciaj lingvoj kaj ties simultaneco estas la malplej racia stato. (E. Wüster, 1936, p. 62): "Principe ekzistas tri štupoj de l' lingva unuecigo: internacia koplado de naciaj terminoj, aplikado de apartaj internaciaj terminoj aŭ signoj, kaj fine enkonduko de tuta frazkapabla terminsistemo (helpa lingvo).
	La internacieco laŭ la prezentitaj argumentoj estas nur duono de la problemo. La dua duono estas metodo, kiel la internaciecon, la internacian karakteron de Esperanto, praktiki. Estas al mi klare, ke ne eblas ĝin praktiki izolite. K. Piĉ (Starto 3/1975) diris: "... en Esperanto decidas eĉ ne tiom kriterioj nure kaj pure filologiaj, kiom precipe konsideroj ĉefe kaj antaŭ ĉio sociologiaj: simpleco, sistemeco, skemeco, reguleco, alogieco!“ Li pravas, sed mi aldonas pluan sociologian konsideron: internacieco.
	Sub justa kritika observo ni facile trovos falsan internaciecon, kiu estas disharmonia faktoro:
a) Vortoj, kiuj per sia lingvoformo (sonformo) vekas eraran impreson de internacia signifo (nocioformo), estas pseŭdointernaciaj.
b) Ĉiu lingvo enhavas difektojn kiel plursencajn, malklarajn, pezformajn nomojn aŭ plurnomajn, sennomajn kaj nebulajn nociojn. Transpreno de tiaj nomoj, kvankam internaciaj, estas neprudenta pseŭdointernaciismo.
c) Estas kutimo transprenadi internaciajn vortojn  kiel radikarojn sen ties analizo kaj sen adapto al la lingva sistemo de Esperanto. Tiel ni riĉigis kaj konstante riĉigas la lingvon
per internaciaj pseŭdoradikoj.
d) Ofte ni prenas vorton, kiu havas internacian lingvoformon, sed ĝia nocioformo varias laŭ sia amplekso de lingvo al lingvo. Ĉar Esperanto ne havas lingvonormigan aŭ kodigan institucion, la vorto estas diverse komprenata el vidpunkto de nocioamplekso kaj suborditeco. Ĉi tie temas pri pseŭdointernaciaj nocioformoj.
e) Pseŭdointernaciaj nocioformoj gvidas iam apriora distingado kiel: agrikulturo (nocie superordita) x agrokulturo (nocie subordita). Ĝi estas apenaŭ akceptebla jam pro la fakto de manko de iu ajn distinga memorhelpo. La arbitra difina distingo (PIV) gvidas al pseŭdodifinado.
f) Rare, tamen okazas, ke la monda forumo interkonsentiĝas pri iu lingva, t.e. sona kaj nocia, detalo. Ekzemple pri la sistemo de mezuraj unitoj SI. Proponi "kandlo“ kaj la simbolon "kd“ anstataŭ la monde akceptitaj KANDELO kaj la simbolo "cd“ estas tendenco pseŭdoesperantisma. Simile la agito por sim-

30
bolo "kos“ anstataŭ la monde akceptita, normigita, "cos“ por kosinuso.
g) Celo ne estas la maksimuma internacieco, sed proporcia internacieco, kiun koncize ekspliki estas malfacile. Proksimume ĝi signifas tiom da internacieco, kiom kapablas sendifekte porti la strukturo de la lingvo kaj kiom fontas el la nediskrimino de unuopaj nacilingvaj sferoj kaj ties koncerna fak-pezo.
	Estas eble akordi kun K. Piĉ (Starto 3/1976), ke "mi ne malakceptas logo aŭ grafo pro tio, ke ili estas neoficialaj. Mi malakceptas ilin pro tio, ke ili estas nesistemigeblaj kaj nedifinitaj...“ Ni konsciu, ke pluraj aferoj estas nur studotaj kaj difinotaj. Estas facile akcepti duradikecon de vortoj: AERODROMO, AEROFRAMO, AEROGRANO, AEROLITO, AEROLOGO, AEROMETRO, AERONAŬTO, AEROPLANO, AEROSTATO. Sed malfacila estas la sistemigo kaj la difino de la radikoj. Tamen ĝi estas farenda. Estas facile akcepti la prepozicion AB (= for de, disde, malal) kaj la kunmetitecon de la vortoj ABDIKI, ABDUKCIO, ABDUKTORO, ABĴURI, ABLACIO, ABNEGACIO, ABNORMA, ABRAZIO, ABSORBI, sed malfacile estas fari ordon...
	Mi ripetas, ke la vortradiko estas nocie plu nedividebla, nek historie. Multaj  esperantaj t.n. radikoj estas historie, etimologie, plu divideblaj, sed ne ĉiam ili estas divideblaj praktike, ĉar ĉiuj aŭ iu el la praradikoj ne estas klare difineblaj; la sonformo restis, sed la signifo estas li aŭ malpli šanĝita, semantike transponita, ofte ĝis al nova, novtempa nocio: koeficiento, kontinua, telefono k.s. Ĉu paroli pri pseŭdoradikoj? La respondo devas baziĝi sur la studo de lingvaj interefikoj kaj interna lingvokuplado (E. Wüster uzadis formon "lingvokoplado“). Kulture proksimaj popoloj sekve de pens-interšanĝo transprenadis sonformojn ofte kun nocia asimilo, t.e. per interna lingvokuplo. En Esperanto estas trovebla speco de la lingvokuplo. La sonformoj estas rekoneblaj, la nocioformoj estas ofte asimilitaj (alsimiligitaj) al novaj bezonoj, integritaj por novaj nocioj. La praradikoj fariĝis permanentaj kunmetaĵoj plu nocie nedisigeblaj, la disigo sonforma detruus le novan nocion.
	Respondi mi scipovas nur ĝenerale. La fremdaj pseŭdoradikoj estu submetitaj al lingvistika analizo, sistemigo kaj difino. La permanentaj integritaj radikoj restu kiel radikoj, ĉar totala apliko de purismaj principoj venigus reformon kun postsekvoj malfacile imageblaj.

	Konklude
Ĉiu fakulo, kiu iel aktivas en esperantlingva fakterminologio, unue kleriĝu profunde pri la lingvo kaj nur poste li pritaksadu kaj proponadu novajn fakterminojn. Tiel li scipovos 
obei ĉiujn gravajn principojn de vortelekto: principojn de vorta ekonomio, de vortara ekonomio, de laŭreguleco, de bonsoneco kaj prononca klareco kaj internacieco.
	Tiu, kiu volas apliki la lingvon en fakaj komunikaĵoj, devas konatiĝi komplekse kun la terminologio kaj literaturo de sia fako, ĉar en tio li kontribuos plurnomecon, plursencecon, malunuecon. Kaj ne forgesu, ke "ne la formado de nova esprimo estas la ĉefa faro, sed ĝia vivigo. Per la sama fortuzo, kiun postulas la forpušo de unu  enradikiĝinta malbona espri-

31
mo, povas tuta terminserio esti direktata sur ĝustan vojon.“
(E. Wüster, 1936, p. 37).

Literaturo
Golden, B.: Pri "fotografo“. Esperanto 3/1978. UEA, Rotterdam. 
Kalocsay, K.: Pri la vortosistemo de Esperanto. Sciencaj Komunikaĵoj, 1977. HEA, Budapest.
Píč, K.: La popola karaktero de Esperanto. Starto 3/1975, ĈEA, Praha.
Píč, K.: La sciencteknika karaktero de Esperanto. Starto 5/1975. 
Píč, K.: La 15-a regulo. Starto 1/1976.
Píč, K.: La unua parto de la 15-a regulo, Starto 2/1976.
Píč, K.: La greka anatemo. Starto 3/1976.
Píč, K.: Superstiĉo de internacieco. Starto 4,5/1976. 
Píč, K.: Pseŭdoelementoj. Starto 1/1977.
Saussure, R.: La vort-teorio de Esperanto. Univ. Esp. Librejo. Genéve, 1914.
Wüster, E.: Konturoj de la lingvonormigo en la tekniko. El G trad. E. Pfeffer. Literatura Mondo. Budapest, 1936.
Zamenhof, L.L.: Fundamento de Esperanto. 6-a eld., Paris, 1925.

32

TIPOLOGIO KAJ PRILABORO DE DULINGVAJ VORTAROJ 
Dr-ino Magda Šaturová
Pierre Larousse:

"Ekzistas nur unu loko, kie eblas samtempe trovi amon, feliĉon, fidelecon, riĉecon kaj sanon. Tiu loko estas - vortaro.“

	Kiel montras ĉi tiu citaĵo, vortaro devas enhavi laŭeble kompletan leksikan inventaron. Tio signifas, ke oni trovu en la vortaro plej multajn fidindajn informojn. Sed ĉu oni entute atendas ion de vortaro rilate ĝian enhavon?
	David Crystal, nuntempa brita literaturkritikisto kaj leksikografo, en sia sprita eseo "Thinking about Dictionaries“ (Pripensado pri vortaroj) mencias la rezultojn de sia esploro inter proksimume cent universitataj gestudentoj pri tio, kiajn kvalitojn devas posedi bona vortaro. Eĉ ne unu studento havis ian specialan postulon, krom tio, ke la vortaro ne estu tro dika kaj multekosta. Ne nur la aŭtoro de tiu ĉi esploro, sed ankaŭ la ĝenerala publiko devas miri pri tio, kiel homoj kagablas esti pretendemaj kaj kiom da postuloj ili havas jam longe antaŭ ol ili enpašas vendejojn por elekti novajn vestojn, šuojn aŭ gramofondiskojn, sed kiel senzorge, ja eĉ indiferente ili eniras librovendejon kaj prenas de sur la tablo iun ajn vortaron, sen direkti sian atenton al io alia ol estas la prezo, formato, grandeco kaj eventuale la koloro kaj aspekto de la kovrilo.
	Estus tre interese surbaze de enketiloj ekscii, kiajn kvalitojn atendas de vortaro la publiko ĉe ni. Ni ne entreprenis esploron ĉi-rilate, sed el niaj ĝisnunaj eldonejaj spertoj ni povas eltiri kelkajn ĝenerale validajn konkludojn, precipe rilate la tipologion kaj prilaboron de vortaroj. 

	A. Tipologio
	Principe oni distingas vortarojn laŭ a) speco b) tipo.
	a) Laŭ speco ni havas vortarojn unulingvajn kaj du- aŭ plurlingvajn. Al la unulingvaj apartenas terminologiaj, morfologiaj, ortografiaj, etimologiaj kaj similaj sciencaj vortaroj. Dulingvaj, eventuale plurlingvaj vortaroj estas ĉiuj tradukaj vortaroj, kiuj prezentas la nomajn kaj leksikajn unuojn kun iliaj tradukitaj ekvivalentoj.
	b) Laŭ tipo, t.e. laŭ grandeco kaj profundeco de ilia prilaboro ni klasifikas la vortarojn jene [1]:
	l. Granda, elĉerpiga vortaro, kiu eblas nur ĉe la "finitaj“, tiel nomataj mortaj lingvoj.
	2. Akademia vortaro, kiu listigas kompletan vortprovizon. Mankas en ĝi longa vico de sciencaj terminoj (laŭ pritakso nur da ĥemiaj terminoj ekzistas pli ol 400.000).
	3. Mezgranda vortaro, kiu listigas leksikajn unuojn  standardigitajn laŭ la nuntempa  lingva formo. Ĝi ne enhavas arĥaismojn kaj dialektismojn. Kutime ĝi havas ne malpli ol 40.000 da temvortoj.
	4. Malgranda vortaro estas pli reduktita rilate la vort-

33
elekton kaj prilaboron de unuopaj temvortoj. Ĝi devas listigi almenaŭ 10.000 temvortojn.
	5. Ekzistas ankaŭ pli malgrandaj vortaroj, tiel nomataj pošvortaroj, turismaj  vortaroj, eventuale tute etaj kolibrovortaroj, kiuj ne estas prilaboritaj laŭ profundeco kaj prezentas nur minimumajn informojn.
	Sed divido de la vortaroj laŭ grandeco havas nur relativan valoron, ĉar principa demando estas ne la nombro de temvortoj en vortaro (horizontala divido), sed la profundeco de informoj prezentitaj ĉe unuopaj temvortoj (vertikala divido).

	B. Prilaboro
	Same kiel en la lingvo parolata, ankaŭ en la vortaro ni distingas du partojn  de la lingvoparola akto, en kiu ekzistas parolanto kaj aŭskultanto, sendanto de informoj kaj akceptanto de informoj. Tiamaniere baziĝas laŭfunkcia destino de la vortaro, kiu servas por legi kaj kompreni fremdlingvan tekston, laŭ tio, ĉu ni volas la vortojn  šanĝi je pensoj aŭ la pensojn je vortoj. La unua kazo signifas tradukon el lingvo fremda, tiel nomata cellingvo en lingvon gepatran, tiel nomatan elirlingvon, kaj la dua kazo signifas la malon. Tial ni distingas tradukajn vortarojn laŭ tio, a1 kiu ili estas destinitaj, do ĉu temas pri vortaro por la elirlingvo aŭ por la cellingvo. Laŭ klasika divido de L. V. Ščerba [2] devus ekzisti kvar formoj de dulingva vortaro:
		BAA - ABA - BAB - ABB.
	La lasta litero signifas la gepatran lingvon de la uzanto. Sed ekzisto de kvar versioj de ĉiu vortaro estas, kompreneble, nur teoria postulo, ĉar en la praktiko ja ne eblas produkti tiuspecajn seriojn. Tial, se oni preparas ekzemple slovakan-rusan vorteron por slovakoj (ABA), necesas ekipi la vortaron per tiu minimuma informaro, kiu por la uzanto A ne estas esence necesa, sed kiu alproksimigas la vortaron al la bezonoj de la uzanto B (ABB).
	La ĉefa afero ĉe la preparo de dulingva vortaro estas la konstruo de temvorto.
	Kio apartenas en la strukturon de unuopa vortara temvorto? Apartenas en ĝin jenaj eroj:
1) Temvorto en ĝia norma formo, kun fonetikaj informoj kaj indikita   akcento, kie tio necesas.
2) Gramatika karakteristiko ĉe plensignifaj vortoj kaj karakteristiko de iliaj funkcioj ĉe neplensignifaj vortoj. 
3) La tuta leksika enhavo laŭ la kunteksto kaj situoj. 
4) Unuopaj signifoj, iliaj vortkunigoj, terminologia uzado de la vorto, eventuale leksikigo.
5) Precizigo de la unuopaj signifoj per karakterizo de semantika sfero.
6) Stilistika sfero kaj karakteristiko de la unuopaj signifoj de vorto.
7) Fiksitaj kaj laŭnorme notitaj vortkunigoj,  vortšablonoj, kunigitaj nomoj kurantaj kaj fakaj.
8) Frazeologio.
9) Proverboj.
	La kerno de dulingva vortaro estas ekvivalento. Ekvivalento estas traduko de la temvorto, kiu laŭsignife estas identa

34 
kun la vorto de elirlingvo. Kompreneble, ekvivalento devas esti preciza nomo, do ne ekspliko de la temvorto. Kriterio de la ĝusteco de ekvivalento estas, ĉu oni povas ĝin enmeti en la kuntekston aŭ en la situacion. Kriterio de anstataŭebleco montras, kio  estas ankoraŭ ekvivalento kaj kio estas jam priskribo, ekspliko. Okazas kelkfoje, ke en la cellingvo ne ekzistas adekvataj realaĵoj aŭ ne formiĝis la samaj nocioj kaj tial ankaŭ ne ekzistas la samaj nomoj kiel en la elirlingvo.
	Se ni volas, prepari vortaron laŭ principoj de ĝusteco, necesas observi jenajn vidpunktojn (kongrue kun la nepra scio de ambaŭ lingvoj, en la vortaro okazantaj): 
a) vortelekto (t.e. aro da temvortoj)
b) profundeco de la prilaboritaj unuopaj temvortoj (t.e. la signifoj de temvortaro)
c) amplekso de informoj pri la vorto (t.e. gramatika aparato)
d) amplekso de la vortaro entute (longeco de la prilaboro, horizontala kaj vertikala divido).
	La ĉefa afero estas adekvata vortelekto. Tio signifas, ke oni devas elekti taŭgan nombron da vortaj tiel, ke ili estu laŭeble plej kompletaj kaj prilabori ilin en formo de temvortoj el la vidpunkto de profundeco, prezentante sufiĉan ekzempladon.
	Temvorto estas la baza de ĉiu vortaro. Temas pri tio, ke leksikografo ĉiam ĝuste difinu la tradukon de la temvorto. Ĉar dulingva plenumas funkcion de interpretado, perado kaj tradukado [3], la bazo de signifo-divido en la vortaro devas esti la traduka signifo de vorto. Dulingva vortaro devas prezenti ĉiujn tradukajn signifojn, ankaŭ la figurajn. Tio signifas, ke la sfero de realeco kovrita per vorto en la elirlingvo devas esti esprimita per laŭeble pleja multnombro da vortoj en la cellingvo. Kompreneble, la praktiko montras, ke nenia traduka vortaro kapablas elĉerpi en ĉiuj temvortoj ĉiujn tradukajn eblecojn.
	La principo de traduka signifo helpas malkovri difinitan sistemon aŭ mikrosistemojn ankaŭ en la sfero de nomo kaj ĝi helpas krei certajn skemojn, kiuj povas helpi praktike ellerni la cellingvon, sed ofte ankaŭ pli profunde enpenetri en la laŭleĝecojn de la elirlingvo.
	Observante tiujn ĉi principojn kaj regante ambaŭ lingvojn, helpe de iu anticipa ofteco-pristudo oni scipovas prepari bonan vortaron, kiu kapablas adekvate respondi al senkonsila uzanto, serĉanta fidelan helpon ĉe ekkompreno, eventuale uzado de fremda lingvo. 

Literaturo :

1) Ladislav Zgusta: Manual of Lexicography. Praha, Academia, 1971
2) L.V.Ščerba: Osnovnie tipi slovarej. Moskva, Tom 1, 1958.
3) Ivan Poldauf: Výběr slov v překladových slovnících středního, malého a kapesního typu. En: Lexikografický zborník, Bratislava, SPN, 1964.

35
	PRI LA KONCEPTO DE LA ĈEĤA-ESPERANTA TEĤNIKA VORTARO
	Inĝ. Aleš Bednařík

	Fine de tiu ĉi jaro aperos la unua volumo de ĉeĥa-Esperanta teĥnika vortaro. En la jaroj 1979 kaj 1980 sekvos la dua resp. la tria volumo. La vortaro ampleksos entute ĉ. 30 000 ĉeĥajn terminojn kaj ties Esperantajn ekvivalentojn. Ĝi estos rezulto de pli ol 10-jara laboro de dudeko da kunlaborantoj.
	En la kontribuaĵo mi volas konigi la motivojn de la entrepreno, informi pri la enhavo de vortaro kaj pri ĝia formo, karakterizi ĝiajn kvalitojn kaj tuši iujn problemojn.
	La motivoj de la entrepreno
	Sen vasta apliko de Esperanto en teĥniko kaj scienco ne povas la afero de la internacia lingvo sukcese progresi. Tion oni ĝenerale konscias kaj la movadaj gvidorganoj instige proklamas la bezonon de faka aplikado de Esperanto. Aliflanke, oni povas observi, ke la vivo mem alportas kreskon de la bezono de teĥnikaj kaj sciencaj vortoj kaj tekstoj en Esperanto. Ni devas esti preparitaj por lingve altnivela tradukado aŭ verkado de scienc-teĥnika literaturo. La ĉeĥoslovakaj esperantistoj kontribuu al la aplikado de Esperanto en fakaj medioj per evoluigo de la faka lingvo per verkoj specialaj kaj terminologiaj. Por tia laboro volas esti la prezentata vortaro efika helpilo, disponigante al verkantoj en servopreta formo de Ĉeĥa-Esperanta indekso la terminojn  jam uzitajn en Esperanta literaturo, do terminojn  certagrade jam normigitajn.
	La vortaron ni urĝe bezonas ankaŭ por ĉesigi laikan enmiksiĝadon en fakan terminologion, kiu efikas kiel faktoro de lingva malstabiligo. Korespondantoj, tradukantoj de prospektoj kaj reklamoj, parolantoj, vortaristoj, beletraj verkistoj k.a. devas ofte krei terminon el ekster la sfero de sia kompetenteco, ĉar ĝi aŭ tute ne ekzistas en vortaroj, aŭ oni ne sukcesis ĝin trovi. Tio okazas pli kaj pli ofte, ni ja scias, ke eĉ ordinara komuna lingvo tre bezonas pli kaj pli terminojn pro la penetrado de teĥniko en ĉiutagan vivon.
	Konkreta impulso por la laboro estis la apero de PIV. Ĝi enhavas elekton de ĉiuj ĝis tiam aperintaj terminaroj, kiuj estas nun praktike ne havigeblaj. Por ekkoni la valoran enhavon de PIV, por ekposedi ĝin, necesas nacilingva-Esperanta listo, indekso de enhavo de PIV.
	Iom pli poste ni etendis la celon ekster PIV, ĉar ĝi entenas, konforme al sia destino, nur relative koncizan elekton, dum ekzistas vortaroj pli detalaj aŭ ellaboritaj post la eldono de PIV.
	Iuj fakoj havas jam solidan bazon en Esperanta literaturo, ĉar elstaraj lingvospertuloj kaj samtempe elstaraj sciencistoj sin dediĉis al la verkado en Esperanto. Aliaj fakoj estas malmulte prilaboritaj, eĉ apenaŭ tušitaj. Ĝenerale oni povas konstati, ke la stato de fakterminologio estas nematura kaj ne atingas la nivelon de la evoluintaj  lingvoj, eĉ de tiel junaj kiel ekz. la slovaka. Tamen eĉ tio, kio jam estas atingita, estas malmulte konata kaj estas ĝenerale malfacile alirebla.
	Ni starigis al ni la celon registri la staton de faka

36
Esperanto kaj disponigi ĝin al la ĉeĥoslovakaj esperantistoj. La plej facila maniero kiel ekkoni la vortprovizon estas transformi la fontomaterialojn - terminarojn, vortarojn, literaturon - en formon de Ĉeĥa-Esperanta vortaro.
	La destino de la vortaro
	Pro objektivaj kaŭzoj, kiujn ni detale priparolos pli sube kunlige kun la normiteco, ni ne povis atingi tian kvaliton de la vortaro, kia estas kutime ĉe similaj verkoj nacilingvaj aŭ ĉe Esperantaj vortaroj de la komuna lingvo.
	Pro la kvalito ni ne intencas tre disvastigi la unuan eldonon de la vortaro, ĉar ĝi bezonas spertan kritikan uzanton. La vortaro estas servonta kiel interna labormaterialo precipe por la fakaj grupoj, kiuj sistemige prilaboros specialajn terminologiojn. Ĝi servu por analizo de la nuna vortprovizo, surbaze de kiu oni povas eltrovi la sferojn malbonajn, malperfektajn, eĉ mankantajn kaj tien orienti la disvolvan laboron.
	Tamen dum ne ekzistos pli bona vortaro, ĝi povas tre utile servi al ĉiu verkisto aŭ lingvouzanto kiel gvidilo, konsililo kaj orientilo.
	Amplekso kaj konsisto de la vortaro
	La origina intenco estis strebi, ke la vortaro estu kiel eble plej ampleksa kaj entenu vortojn el ĉiuj teĥnik-branĉoj, metioj kaj sciencoj aplikataj en la teĥniko. Tamen, la eldonota vortaro prezentas nur la unuan štupon survoje al ĉi tiu celo. Ĝia amplekso kaj konsisto dependas de la stato de la sliparo en la tempo, kiam la manuskripto estas redaktata. Tiu ĉi dependas:
1. de la stato de Esperanta vortprovizo.
2. de la laŭfaka konsisto de la kunlaborantoj.
3. de la nombro de la kunlaborantoj kaj de ilia disponebla labortempo.
	Tial iuj fakoj estas prezentitaj pli detale dum la aliaj malpli detale aŭ tute ne, iuj fakoj pli kompetente dum la aliaj kun iom granda probablo de neperfektaĵoj. Tamen la ĉefa celo - garantii la prezenton de PIV-terminoj - estas relative bone atingita.
	Grandaj teĥnikaj vortaroj, ekzemple la vortaro ĉeĥa-rusax), kiu servis al ni kiel modelo, enhavas ĉ. 100 000 vortojn. Do laŭkvanta komparo montras, ke nia vortaro estos triona. Tio estas sufiĉe kontentiga. Laŭkvalita komparo bedaŭrinde ne estas tiel favora. Tre detale kaj fidinde estas prilaborita la ĥemia parto (3810 terminoj). Ankaŭ la elektrofako estas relative plene kaj bonkvalite prezentata. La vortaro entenos tre detalan fervojan vortaron far Terminologia komisiono de Fervojista sekcio de ĈEA, kompletigitan per originale ellaborita elektra trakcio. Komplete enestas la Aŭtomobila vortaro de IEKA. La vortaro enhavas la fakajn vortojn de PIV el preskaŭ ĉiuj teĥnikaj kaj teĥniksciencaj branĉoj (intence estis preterlasita ekzemple geologio, kiu estas aparte prilaborata). Komplete enigita estis "Technisches Wörterbuch Deutsch-Esperanto“ de Haferkorn, same la Internacia elektronika vortaro Pola-Esperanta, grupoj 05, 07 kaj 08, Slipara Vortaro serioj 1-7, k.a. Krome en ioma kvanto enestas vortoj notitaj en Esperanta literaturo. Principe ne ne enmetadis novajn proponojn, krom kelkaj severe prijuĝitaj esceptoj.

37
	La vortaro el vidpunkto de normiteco
	Teĥnika vortaro devus enteni sole terminojn, t.n. esprimojn (nomojn) de nocioj, kies enhavo estas determinata en difino inkluzive de la rilatoj al aliaj terminoj de la koncerna faka noci-sistemo. Termino estas vorto aŭ vortgrupo, kiu en certa fako havas precize difinitan, stabilan kaj unusencan signifon, eĉ se ĉi tiu diferencas de la signifo, kiun la vorto havas en alia sfero, aŭ disde la signifoj de la unuopaj vortoj konsistigantaj la terminon. Termino estas ĉiam en pli aŭ malpli alta grado normigita. Sub normeco ni komprenu faktoron efike gardantan la komunikivan funkcion de la termino, t.e. ĝian unusencan difinitecon. Tiel okazas jam en popolaj lingvoj (dialektoj), kie ja ekzistas terminoj, kvankam kutime teritorie tre limigitaj.
	La gradoj de normiteco estus ekzemple  jene kategorieblaj: 
1. Uzmaniero, aŭ kutime de fakuloj en pli aŭ malpli vasta rondo. 
2. Literaturo, precipe sistemigaj monografioj, kiuj se lingve altnivelaj efike rolas normige.
3. Nomenklaturoj kaj terminologiaj normoj de diversa grado de valideco. La plej signifaj estas la štataj normoj kaj la normoj internaciaj. La lastaj havas iom alian karakteron. Interalie ili normigas plej ofte la nocian sistemon (la difinojn), ne tiom la terminojn mem. El la vidpunkto de internacia lingvo la unuecigita noci-sistemo estas esence grava.
	La ĉeĥa parto de la vortaro devus havi altan gradon de normiteco responde al la alte progresinta stato de terminologio en la ĉeĥa lingvo. Tamen en nia vortaro la norma formo de terminoj estas negative influata de kelkaj faktoroj: 
l. La kvalifiko de la kunlaborantoj ne ĉiukaze estis adekvata: necesas aparta integra kvalifikiteco postulanta en unu persono alte kvalifikitan specialiston, kiu estas orietita ankaŭ terminologie kaj samtempe tre sperta lingve en Esperanto. 
2. Tre limigita kunlaborantaro, reprezentanta nur kelkajn fakajn specialiĝojn.
3. Amatoreco, faktoro nur alivorte esprimanta la du suprajn punktojn kaj signifanta mankon de kvalifikitaj laborfortoj, mankon de monrimedoj k.s.
	La Esperanta parto montras ĝenerale tre malaltan gradon de normiteco. Normoj analogaj al la štataj ČSN ankoraŭ tute mankas. En la plej oftaj okazoj la plej alta kategorio de fontmaterialoj estas la leksikologia aŭtoritateco de PIV kaj la aŭtoritateco de vortlistoj de ISAE kaj ties komisionoj. Tiuj ĉi fontoj klaseblas al la komenco de la 2-a kategorio. Parto de terminoj estas jam stabiligita aŭ tradicia en malnova literaturo, parto estas fakte proponoj de individuoj, uzataj relative malofte, iam tute ne uzitaj. Tial ege dezirinda estas la verkado de altkvalitaj sistemigaj monografioj (enciklopedioj) k.s.
	La Teĥnika vortaro Ĉeĥa-Esperanta mem nepre ne volas esti normiga. Ĝia destino estas ja principe informa. Tamen la aŭtoroj ne povis eviti certagradan aplikon de normiga sinteno devante elektadi el pluraj registritaj variantoj (sinonimoj), aŭ selektante evidente erarajn formojn. Se estis pluraj lingve bonaj esprimoj (tre ofte ni ne kapablis juĝi la fakan kaj sistemecan ĝustecon) ni prezentas ĉiujn. Ilia vicordo estas jen sensignifa, jen montras rekomendon de la redaktoro. Ekzemple ĉe sinonima duopo internacia vorto, ofte ne 

38
temas pri prefero, ili estas egalvaloraj sinonimoj, nur ilia stila uzo devas esti adekvata ĉu al speciala scienca teksto, ĉu al faka aŭ populariga teksto.
	La aranĝo de la vortaro
	La baza unuo de la vortaro estas artikolo, kiu konsistas el kapvorto, plurvortaj esprimoj kaj frazeologiaĵoj.
	La kapvorto estas regule substantivo en nominativo. Adjektivojn, verbojn  kaj adverbojn ni registras en apartaj artikoloj nur tiam se ili estas memstare uzataj kun speciala teĥnika nuanco.
	Plurvortajn esprimojn ni grupigas ĉe verba kaj plej ofte, ĉe substantiva kapvorto. Ĉe kapvorto ni tradukas nur ĝiajn ĝeneralajn signifojn. Interne de la artikolo, t.e. sub la kapvorto, ni ordigas la plurvortajn esprimojn konsekvence laŭ aboco-sistemo. La kapvorton ni anstataŭigas per streketo. La komplementon kiu normale staras antaŭ la kapvorto, ni metas post ĝin. La renversitan vortordon montras la komo. Ekzemple:
hořák. brulilo
-, bunsenův.brulilo de Bunsen
- na řezání plamenem.tranĉobrulilo
 
	Frazeologiaĵon, en kiu ne aperas la baza termino en nominativo, ni signas per § kaj vicigas en la fino de artikolo. Ekzemple:
cívka. bobeno
-, křížová.krucbobeno
§ navíjet na cívku.bobeni
	Se la baza vorto havas fakan signifon nur en plurvorta esprimo, ni ne prezentas ĝian ekvivalenton. Ekzemple:
tříbení
- stříbra.afinacio de arĝento
	En la Esperanta parto ni uzas jenan sistemon de distingiloj; sinonimoj dividiĝas per komo, signifoj iom nuancaj per punktokomo kaj signifoj tute malsamaj per ciferoj. Ekzemple: 
komora.ĉambro, kamero
hrot.pinto; pikilo
barva. 1.koloro 2. farbo
	Kiam Esperanta termino povas havi egalvalorajn sinonimojn  diferenciĝantajn nur per sia formo (ekscita energio, energio de ekscito, ekscitenergio, ekscit-energio), oni publikigas nur tiun, kiu estas registrita en la sliparo. Uzado de la streketo estas la afero de stilo. En la vortaro ĝi estas aplikata minimume kaj ne laŭ iu strikta regulo, sed rekomende. Laŭ prikonsidero ĝi estas ellasebla. Ĝi servas nur por pliklarigi kunmetitajn vortojn, precipe longajn aŭ escepte, triradikajn kaj por distingi homonimojn. Terminoj en Esperanto ne estas tiom normigitaj, ke estus deviga eĉ ortografio.

XXXXXXXXXX

	Veršajne ankoraŭ longe la aliaj nacioj ne havos similan dulingvan teĥnikan vortaron. Ankaŭ la dua, plibonigita eldono de la ĉeĥa ne baldaŭ povos aperi. Simila Slovaka-Esperanta vortaro ne estas planata. Nun necesas la fortojn koncentri

39
super progresigo de la faka lingvo per sistemigaj terminologiaj verkoj. Nur la rikolto de iliaj fruktoj donos bazon por verkoj leksikografiaj de pli altranga kvalito.
	Feliĉe la Ĉeĥa-Esperanta teĥnika vortaro estas facile uzebla de slovakoj, kiuj ja disponas perfektajn ĉeĥa-slovakajn vortarojn en ĈSN. Pro ĉi tiuj faktoj ne estas mirinde, ke la verko estas rezulto de kunlaboro de membroj kaj de ĈEA kaj de AE SSR.

-------
x) Česko-ruský technický slovník, SNTL - Sovetskaja enciklopedia, Praha-Moskva 1973.

40
NOVAJ TROVOJ DE MINERALOJ EN NORDA BOHEMIO
Rudolf Rychlý
Esplorinstituto de neorganika kemio, 400 60 Ústí nad Labem
Milan Fengl
Ercminejoj Příbram, entrepreno Sobědruhy apud Teplice

	En la norda Bohemio situas kelkaj rimarkindaj trovejoj de mineraloj. En ĉi tiu kontribuaĵo ni priskribas novajn trovojn de mineraloj en la periodo 1970- 1978.
	Mineralogie interesa regiono de Bohemia Ercmontaro, kie oni trovis ekzemple solajn ĉeĥoslovakajn diamantojn, estis  sisteme sekvita en la ĉirkaŭaĵo de la urboj Děčín kaj Ústí nad Labem. Post pereo de la klasikaj trov-lokoj Zálezly kaj Vinařická hora estas nun la distrikto de Děčín la sola regiono en Bohemio, kie oni povas trovi la raran zeoliton - ĝismondinon (CaAl2Si2O8.4H20). J.Bárta (1975) priskribis trovon de ĝismondino en la 
trovejo Soutěsky apud Děčín kaj B.Mühlstein kaj M.Fengl (1977) determinis ĝismondinon en la trovejo Dobrná apud Děčín. Per helpo de rentgen-analizoj, infraruĝa absorbo, termo-analizoj kaj per la balaa elektron-mikroskopo estis konfirmitaj trovoj de ĝismondino el aliaj novaj lokoj - Březiny apud Děčín kaj Líska apud Česká Kamenice (Rychlý R., Bárta J., Fišera V., 1978). Kiel komparan specimenon oni uzis la ĝismondinon el la klasika itala trov-loko Capo di Bove.
	Preskaŭ post 50 jaroj estis en Bohemio denove trovitaj specimenoj de alia rara zeolito - skolecito (CaAl2Si3O10.3H2O) en Horní Jílové apud Děčín (kolektoj de V.Fišera kaj B.Mühlstein). La laboro de R.Rychlý kaj V. Novobilský (1978) priskribas unuajn rezultojn de la ekzameno de tiuj trovaĵoj per helpo de rentgen-difrakta analizo kaj spektrometrio, infraruĝa absorbo kaj termo-analizoj. La uzitaj analizoj konfirmis, ke la kret-blankaj fibraj agregatoj el Horní Jílové estas natura metasko-lecito, t.e. pl1i alt-temperatura formo de skolecito, kiu trapasis ankaŭ jon-interšanĝon (natrio anstataŭ kalcio) en la kristal-krado.
	Post sufiĉe longa tempo estis en Ústí nad Labem denove trovitaj kristaloj de fakolito, la vario de ĥabasito (Štolba J., Jílek D., Eichler F., 1978). Novaj trovoj de alia zeolito filipsito (KCaAl3Si5O16.6H2O) el Krásné Březno Ústí nad Labem estas priskribitaj far M. Fengl (1975). Interesajn kruc-kristalojn de filipsito trovis en Císařský apud Šluknov kolektantoj V.Fišera kaj R.Rychlý (1978). La nova trovejo de tomsonito kaj aliaj zeolitoj estas Líska apud Česká Kamenice (kolektoj de  B. Mühlstein kaj V. Fišera). En la štonminejo Těchlovice apud Děčín, ĉe la kontakto de tufoj kun tektonika zono (monĥikita brekcio), trovis B.Mühlstein antaŭ unu jaro kavojn de la randeco ĝis 15cm. La kavo-centro kutime enhavis krud-fibran blankan mineralon, kiu estis per la helpo de rentgen-difrakta analizo kaj spektrometrio, IR-spektroj kaj termo-analizoj determinita kie1 pektolito (Fengl M., Mühlstein B., Rychlý R., 1978). Tiu ĉi mineralo ne estis antaŭe trovita en la regiono de Bohemia Mezmontaro.
	Rezultojn de kontrolo de aliaj trovejoj en Bohemia Mezmontaro priskribis D.Jílek kaj J.Štolba (1977).
	Sisteme prilaborita estas ankaŭ la regiono de Jizera-montaro (Jizerské hory), vidu I.Honsa (1978). Krom la trovo de

41
pura oro, volframito, kasiterito, ilmenito, monazito (Novák F., 1971), selito kaj mineraloj de bismuto (Novák F., Vavřín I., 1973), estas priskribita ankaŭ la trovo de fergusonito kaj aliaj mineraloj el la aluvio de Jizerka. (Vlček A., Starý S., 1976; Ĉech F.k.a.,l978). Nove trovitaj mineraloj fosfuranilito, ĥabasito, hojlandito el la štonminejo "Wagner“ en Ruprechtice apud Liberec signife kompletigas la serion de ĝis nun konataj mineraloj el tiu ĉi trovejo (Horáček J. , Chabr P., 1973). 
	El aliaj trovoj estis publikigitaj informoj pri novaj trovaĵoj en Blahunov (Reichmann F., 1971); Křížanov apud Liberec (Reichmann F. , Fengl M., 1976); Všechlapy apud Teplice (Fišera V., Püspöki P., 1978); Hradiště apud Kadaň (Fengl M., 1975); Roztoky nad Labem (Vavřinec L., 1978); pri la trovo de pura kupro en Horní Krupka (Wiesner I., 1977). 
	En pasinta tempo plej multe da novaj mineraloj estis trovite en fluorita trovejo Moldava (Ercmontaro). Kelkaj el la novtrovitaj mineraloj estis trovitaj en Ĉeĥoslovakio unue kaj ili apartenas ankaŭ inter rarajn mineralojn en la monda skalo (arsencumebito, bajldonito, kornvolito, duftito, ruzveltito, zavarickito). Por arsencumebito Pb2Cu /OH/SO4/AsO4/ kaj zavarickito BiOF estas Moldava la dua trov-loko en la mondo (Novák F.k.a., 1975), (Reichmann F.k.a. 1973). Sulfidan periodon de la trovejo reprezentas nove trovitaj mineraloj akantito, bismutito, emplektito, pirseito kaj tenantito. Al la pli malnova formacio As-Ni-Co-Ag apartenas Ni-skuterudito, prustito, saflorito, ramlsbergito kaj arseno. En la oksid-zono de la trovejo oni trovis krom aliaj ekzemple arsenoliton, azbolanon, azuriton, bismutiton, cerusiton, duftiton, ĥrizokolon, mimeteziton, skoroditon, vulfeniton. Al la fin-produktoj de oksid-šanĝo de bismuto-mineraloj apartenas nigraj agregatoj de ruzveltito kaj venene verdaj "feltaj“ agregatoj de miksito BiCu12//OH/12/ AsO4/6.6H2O. Pli rare tie ankaŭ aperas mineraloj de la cementacia zono, bornito, kovelino, ĥalkosino, arĝento. 
	Post la fondo de nordbohemia sekcio de la Fak-grupo por mineralogio de la Ĉeĥoslovaka societo por mineralogio kaj geologio oni povas konstati pli intensan mineralogian esploron de la trov-loko en norda Bohemio kaj uzon de modernaj fiziko- kemiaj metodoj por kompleksa pritakso de la trovaĵoj. Konsiderante la aktivecon de membroj de tiu ĉi menciita sekcio oni povas supozi aliajn novajn mineralo-trovojn en la proksima estonteco. 

Referencoj: 
Bárta.J.(1975): "Nález gismondinu u Soutěsek, jv. od Děčína“. Ĉas.Mineral.Geol. 20/4/, 427. 
Ĉech F., Novak F., Povondra P., Ševců J., Vavrin I. (1978): "Fergusonit z náplavů Jizerské louky“. Acta Univ. Carol. Geol ., (en preso). 
Fengl M.,  (1975): "Zajímavé nerosty fluoritového ložiska Hradiště u Kadaně“. Ĉas. Mineral.Geol. 20/3/, 331. 
Fengl M., (1975 b): "Nález phillipsitu na lokalitě "V pekle“, ssz. od Krásného Března“. Ĉas.Mineral.Geol 20/4/, 427 
Fengl M., Mühlstein B, Rychlý R., (1978): "Pektolit z Těchlovic u Děčína“. Ĉas.Nár.Muz. v Praze, (en preso). 
Fišera V., Püspoki P.,(1978): "Nové nálezy na lokalitě Všechlapy“. Čas.Mineral.Geol.  23/2/, 87. 
Fišera V., Rychlý R., (1978): "Křížové prorostlice phillipsitu z lokality Císařský u Šluknova“. Ĉas.Mineral.Geol (en preso).

42 

Honsa I., (1978): "Zpráva o revizi mineralogických lokalit v Jizerských horách v letech 1974-1976“. Zpr.Obl.Muz. v Liberci, (en preso). 
Horáček J., Chabr P. , (1973): "Nové minerály pegmatitových žil z Liberce-Ruprechtic.“ Sbor. Severočes. Muz. v Liberci 5, 27-34. 
Jílek D., Štolba. J., (1977): "Revize mineralogických lokalit v centrální části Českého středohoří“. Sbor.125. výr. nar. J. E. Hibsche, Kraj. Muz. Teplice, 79-82 
Mühlstein B., Fengl M., (1977): "Mineralogické poměry na lokalitě Dobranka, j.od osady Dobrná u Děčína“. Čas Mineral. Geol. 22/1/, 97
Nováak F., (1971): "Ryzí zlato, wolframit a kasiterit v náplavech Jizerské louky“. Čas. Mineral.Geol., 16/2/, 187.
Novák F., Vavřín I., (1973): "Scheelit a Bi-minerály z náplavů Malé Jizerské louky“. Sbor. Nár.Muz. v Praze, Ř.B.přír. vědy 28/1/2/, 15-22.
Novák F., Jansa J., Reichmann F., Fengl M., (1975): "Vzácné nerosty z ložiska Moldava v Krušných horách“. Čas.Mineral.Geol., 20/3/, 33l. 
Reichmann F., (1971): "Blahuňov, mineralogicky zajimavé naleziště v Krušných horách“. Zpr.Stud.Oblast.Vlastivěd.Muz. v Teplicích 7, 25. 
Reichmann F., Fengl M., Novák F., Jansa J. (1973): "Příspěvek k mineralogii fluoritového ložiska Moldava v Krušných horách“. Zpr.Stud.Oblast.Vlastivěd.Muz. v Teplicích 9, 13-25. 
Reichmann F., Fengl M., (1976): "Nové nálezy fluoritové mineralizace v okolí ložiska Křížany u Liberce“. Čas.Mineral.Geol.,  21/2/, 203. 
Rychlý R., Bárta J., Fišera V. (1978): "Nové nálezy gismondinu na Děčínsku“. Čas.Mineral. Geol., (en preso). 
Rychlý R, Novobilský V., (1978 b): "Skolecito kaj ĝismondino el Bohemio“. Scienca Revuo 29/1/, (en preso). 
Štolba J., Jílek D., Eichler F. (1978): "Fakolit z vrchu Holoměř v Ústí nad Labem“. Čas.Mineral.Geol., 23/1/,  88. 
Vavřinec L., (1978): "Nález barytu na terciernim ložisku Pb-Zn v Roztokách nad Labem“. Čas.Mineral. Geol., (en preso). 
Vlček A., Starý S., (1976): "Těžké minerály z náplavů Jizerky na Malé Jizerské louce“. Čas.Mineral. Geol., 21/3/. 327.
Wiesner I., (1977): "Ryzí měď z Horní Krupky“. Čas.Mineral. Geol., 22/2/, 205. 

44

	PRIENERGIAJ PRIPENSETOJ

	Inĝ. JUDr. Miroslav Tůma, CSc.

	Nia civilizacio baziĝas sur grandskala eluzo de energifontoj. Energikonsumado havas kreskantan tendencon, kiun oni povas simpligite esprimi per la sekvanta ekvacio:

		        100 + p
	Kt  = Ko   (------------) t 
                           100

Ko - konsumado en la komenca jaro
p - procenta jara alkresko de la konsumado
0,1,2,...t - nombro de la jaroj ekde determinita komenca jaro 

	La energikomsumado kaj bezono kreskas pli rapide ol loĝantarnombro, por kiu normale validas la sama ekvacio supoze de iaj simpligoj.
	Energiprovizoj, kiel oni ilin trovas en natura stato, estas plejparte neeluzeblaj por ekonomia vivo. Oni devas ilin prepari por la eluzo laŭ bezono de diversaj konsumantoj. Ju pli estas la energifonto adaptita, des pli multekosta estas ĝia unuo kaj samtempe pli larĝa estas ĝia eluzo. Oni nomas tiel adaptitan energion - nobligitan.
	La plej nobligita formo de energio estas nuntempe la elektra energio. Ĝi estas nun necesa ĉie, kie ĝi estis hieraŭ nur utila. Ĝia bezono estas tiel urĝa, ke oni produktas ĝin en varmeluzantaj elektrejoj kun kondensvaporturbinoj, kiuj pli ol duonon de la varmenergio transdonas senutile al kondens-turoj.
	Malgraŭ tio, ke la tempo por ĉi tiu prelego estas vere tre mallonga, mi opinias, post mia diskuto kun multegaj homoj, ke estas necese enkonduki vin en la mondon de dimensioj de nuntempa energibezono kaj konsumado.
	Nia respubliko konsumas pli ol 60 000 milionojn kWh/jaro (62 746 milionojn  kWh en la jaro 1976), tio signifas pli ol 4 000 kWh/jaro je unu loĝanto. La instalita kapacito estas pli ol 14 000 MW (14 GW), (14 552 MW en la jaro 1976). Oni povas diri, ke al ni mankas minimume unu elektrejo kun la kapacito 1000 MW (1 GW). La sama kapacito instalita prezentas ĉiujaran bezonon de nova kapacito en la dua duono de okdekaj jaroj nur en nia malgranda patrujo. Por komparo mi volas rimarkigi, ke la tuta instalita kapacito de akvaj elektrejoj en Slovakio en la jaro 1976 estis 8'73 MW. Kaj ni ĉiuj scias, ke  la rivero Váh estas jam preskaŭ tute eluzita. 
	Nia respubliko kun pli ol 4000 kWh/jaro je unu loĝanto estas nur en malsupera duono de la listo de evoluintaj landoj. Usono havas pli ol 10 000 kWh/jaro je unu loĝanto kaj Norvegujo pli ol 20 000 kWh/jaro je unu loĝanto (precize 20 439 kWh/jaro je unu loĝanto en la jaro l976) kaj ilia konsumado ĉiujare kreskas.
	Tio signifas, ke oni ankoraŭ nun ne povas paroli pri ia fina absnluta satureco de la bezono de elektra energio. Por saturi la bezonon de la elektra energio kaj de la energio entute servas energifontoj, kiujn oni povas dividi en du grupojn:

45
l. renoviĝantaj fontoj kaj 
2. nerenoviĝantaj fontoj.
	Al la unua grupo apartenas la energio gajnata el fotosintezaj proceznj, el rekta eluzado de suna radiado, el eluzado de akva kaj venta energio ktp.
	Al la dua grupo apartenas hidrokarbonidaj brulaĵoj, kiel ekzemple karboj, kruda nafto, torfo, brulemaj ardezoj, nukleaj materialoj ktp.
	Bedaŭrinde la renoviĝantaj fontoj ne estas teĥnike tro facile ĉerpeblaj. Ekzemple nur la ekipaĵo por eluzado de la suna energio estas nun je komenco de sia evoluo.
	Por akiri 1000 MW (1 GW) estas necese l km2 de tersurfaco, se la procedo estus ideala. Praktike oni supozas ricevi el ĉi tiu areo nur 25 MW kaj post longtempaj spertoj eble la dekoblon. Ĉi tiu fonto estus nekonstanta dum periodo de unu jaro, same kiel dum unu tago.
	La suneluzantaj elektrejoj en kosmo estas por praktika eluzado ankoraŭ malproksima estonteco. P. E. Glaser kaj A.D. Little prezentas jenan penson: Sur grandega satelito en alteco ĉirkaŭ 36000 km estos elektrejo 8000 MW kun suna kolektoro 2 x (5,3 x 4,3) km kaj anteno, el kiu surtera anteno prenos nur 5000 MW kaj donos en elektran reton. La surtera akceptejo havus 7,12 km en diametro. Por ĉi tiu grandega ekipaĵo oni kalkulas 30-jaran ekspluateblecon.
	Kiom da energio en preta stato oni bezonus por povi realigi ĉi tiun planon de sana teknika fantazio? Kion farus tiel grandega sendrata energitransporto en nia atmosfero kaj en ĉirkaŭaĵo de la elektrejo?
	La historia fakto estas, ke la ventenergio helpis realigi ekonomian ekfloron en Nederlando dum epoko de ventmuelejoj. Sed kian decidodonan signifon povas nun havi projekto de ventelektrejoj, kiam ili bezonas por la unuo kun kapacito 150 MW radon 300 m en diametro kaj turaltecon 300 m? Kun la supozo de realigo de tiaj projektoj ekzistas demanlo, kion farus kun ili la vento, kiaj estus naturaj difektoj kaj kian influon ili havus al la ĉirkaŭaĵo.
	Kiel mi scias, ekzistas unu elektrejo, kiu eluzas la maran tajdon. Ĉi tiu elemento estas tre malfacile teĥnike kaj ekonomie eluzebla. Ĝia laborkapablo estas dum la periodo de unu tago nekonstanta. La forto de la maro estas entute tre malfacile superebla. 
	Pli favora por ekonomia eluzado estas la energio de river-fluoj. La trafluo de la akvo en la periodo de unu jaro povas esti konsiderata kiel konstanta. La šanĝiĝon de la traflua intenso dum la jarperiodo oni devas respekti, kiam oni difinas la povumon de elektrejoj por la projekto. Artefaritaj lagoj, kiuj servas kiel provizejoj de akvo por elektrejoj, plibonigas klimatajn kondiĉojn de larĝa ĉirkaŭajo. Samtempe iliaj valbaraĵoj kun iliaj necesaj teren-laboroj prezentas la plej altan parton de investaj kostoj.
	La uzado de riverakvaj energifontoj estas preferenda ĉie, kie tio estas ebla. Sed bedaŭrinde oni supozas, ke la teknike eluzebla energio de ĉiuj akvaj energifontoj de la tuta mondo

46

estas ĉirkaŭ 5.1012 kWh/jaro (5 TWh/jaro), kaj ĉi tiun valoron superis la tutmonda konsumado jam en la jaro 1971. La konsumo de la elektra energio el akvaj elektrejoj en  nia respubliko estis en la jaro 1976 nur 5,53 %. Ĉi tiu procento en la estonteco malkreskos.
	La ĉefa šarĝo de la energikonsumado estas sur varmeluzantaj elektrejoj, tio signifas - klasikaj kaj nukleaj. La evoluo de la klasikaj instalaĵoj staras antaŭ la lasta epoko, la nukleaj elektrejoj komencas sian komercan evoluon. 
	La provizoj de fosiliaj brulaĵoj por la klasikaj instalaĵoj estas nun, en la sepdekaj jaroj de nia teknike revolucia jarcento, la plej grava fonto de la energio. Estas necese rimarki, ke simpla bruligado por gajni energion estas la plej malfavora procedo, kiam oni volas konsideri ekonomie pri la krudaĵeluzo ne forgesante la estontecon. Oni ja tiel konsumas altkvalitan pernature preparitan krudaĵon, kies bezono en kemia kaj metalurgia industrioj estas malfacile anstataŭigeblaj. Sed bedaŭrinde la provizoj de fosiliaj brulaĵoj estas en la mondo jam por ĉiam limigitaj.
	La tutmondaj provizoj de nigraj karboj estas taksataj je 5 ĝis 6.1012 (5 ĝis 6.106 Tg). Se ni supozus la ĝisnunan linearan ekspluatadon, la provizoj sufiĉus proksimume por 2500 ĝis 3000 jaroj. Sed la konsumado neniam estis lineara. Se la plialtiĝo inter unuopaj jaroj estus nur la ĝisnuna (1,6%),  tiam la ekspluatado daŭrus rur 230 ĝis 280 jarojn. La 5 % de interjara plialtiĝo de la konsumado signifas la finon por veršajnaj provizoj jam post ĉirkaŭ cent jaroj.
	La situacio rilate al la provizoj de brunaj karboj estas preskaŭ la sama.
	La provizoj de la kruda nafto kaj tergaso estas supozataj nur por dudek ĝis tridek jaroj.
	Ĉi tiu fakto, same kiel la bezono de la fosiliaj brulaĵoj por procedoj en la kemia industrio, kaj precipe la timo pro la estonteco devigas la homaron serĉi novajn fontojn de  tiom energio, kiuj ne estus per sia absoluta volumeno limigitaj, kiuj ne ĝenus la hommedion, kaj finfine, kiuj estus samtempe ankaŭ pli malmulte kostaj. 
	La nukleaj provizoj estas konsiderinde pli grandaj ol la fosiliaj energifontoj. Laŭ la nuntempaj konsideroj almenaŭ centoble. Antaŭ la homaro nun staras la problemo de efika eluzo de nuklea energio el naturaj fontoj.
	La reaktoroj konstruitaj surbaze de malrapidaj neŭtronoj permesas nur tre malaltan eluzon de la energio, kiun la nuklea urania brulaĵo enhavas. La natura uranio enhavas nur 0,7111 pezajn procentojn de U235. La plua generacio de reaktoroj konstruitaj por la eluzo de rapidaj neŭtronoj (aŭ koncize rapidaj reaktoroj), kiuj estas samtempe en sepdekaj jaroj de nia jarcento en intensa evoluigo, povas kontentige solvi la problemon de la energio por la homaro.
	Ĉi tiu vojo estas reala, ĉar laŭ informoj de ĉeĥoslovaka centrejo en Zbraslav por la jaro 1977 estis ĝis 31.12.1996 en la mondo konstruitaj kaj konstruataj 273 nukleaj elektrejoj de ĉiuj specoj kun povumo ĝis 1200 MW.

47
	La venonta evoluo montriĝas tiel, ke la nukleaj elektrejaj centraloj estos grandegaj, certe pli grandaj ol la klasikaj. Ili estos ankaŭ pli ekonomiaj ol la varmelekrejoj por folisilaj brulaĵoj ekde 1000 MW. Ilia povumo veršajne kreskos ĝis 5000 MW kaj pli, kun blokoj super 1000 MW, eble super 2000 MW. Sed ankaŭ ekestos novaj problemoj. Certe
estos zorgoj pri la malvarmiga akvo pro ĝia manko, pri la sekureco de la aero, de la ĉirkaŭaĵo, pri jam eluzita brulaĵo kaj finfine pri malnovaj eksiĝintaj elektrejoj.
	Sed la plej grava estas la fakto, ke la provizoj de la nukleaj brulaĵoj estas tiel grandaj, ke ili donas sufiĉe grandan tempon por solvi la problemon de eluzo de novaj, ĝis nun al ni nekonataj formoj de energio por la plua evoluo de la tuta homaro.
	Antaŭ la homaro estas klara estonteco, kiu nur kategorie kaj senkondiĉe postulas daŭran pacon. Alia vojo ne estas.

48
ENERGETIKO, ATOMELEKTREJOJ KAJ VELDADO
Inĝ. P. Todorov  (Bulgario)
	Tutkonata fakto estas, ke la bazo por bona industrio de ĉiu lando estas la energi-fontoj de la lando mem. Ju pli potencaj ili estas, des pli grandaj estas la šancoj por disvolviĝo de la industria potenco kaj la vivnivelo de la popolo kaj kontentigo de ĝiaj materiaj kaj kulturaj bezonoj. Lando kiel Bulgarujo, kie la energetikaj fontoj (akvaj kaj malbonkvalitaj terkarboj) ne estas sufiĉaj, ĝuste komencis disvolvi la plej novan specon de energetikaj fontoj - atomelektrocentralojn. La atemelektrocentralo (AEC) apud la ĉedanuba urbeto Kozloduj estas la unua sur la Balkana duoninsulo, kiu jam produktas elektron uzante la varmon kaj la potencon de nuklea reakcio.
	Laŭ la speco de uzata energio la elektrocentraloj estas: termikaj, akvaj, tajdaj, ventaj, sunaj, atomaj k.t.p. Laŭ la daŭro de funkciado dum la jaro ili disdividiĝas:
l. Bazaj - kiuj produktas elektron dum la tuta jaro; oni uzas iliajn agregatojn dum 5000-7000-8000 horoj. 
2. Ekstremaj - kiuj servas mallongdaŭre; ĉirkaŭ 2000-3000 horojn jare, ordinare en la plej streĉaj (vesperaj) horoj karakterizaj per lumigado kaj industribezonoj.
3. Duonbazaj (duonekstremaj) -- ili  scias ordinare 3000 - 5000 horojn jare.
	En Bulgarujo la bazaj elektrocentraloj profitas en sia laboro terkarbojn, tamen ekde 1974 similan rolon ludas la atomektrocentraloj.
	Ĝis la 1960-a jaro la akvaj centraloj liveris 45% de la entute elektro produktita en la lando, sed 1975-a jaro nur 20-25% kaj la pli grandan parton devis kovri la termikaj centraloj. La kaŭzoj de la šanĝiĝo estas kelkaj:
- Limigitaj akvaj fontoj en la lando kaj ĉefe jam estas utiligitaj la ekzistantaj fontoj.
- Komplika kaj longdaŭra konstruado kaj instalado de la akvaj centraloj - tuneloj, baraĵoj k.t.p.
- Termikaj centraloj postulas malpli grandan investaĵon por ĉiu unuo de povumo (instalita kaj produktita), krome la konstruado daŭras malpli longe. 
	Aliflanke la termolektrocentraloj (TEC) havas ankaŭ mankojn. Jam dirite - terkarboj en Bulgarujo (plej ofte lignito) estas akompanataj per alta procento de humido kaj cindroenhavo, pro kio ili bezonas anticipan sekigon. Tiucele aldone al la TEC oni konstruas sekig-uzinojn. Post la bruligo de terkarboj ekstaras la problemo pri cindrokaptado el la fumo kaj la transportado de skorio. La ekzistantaj instalaĵoj kaj mašinoj por tiuj celoj bedaŭrinde estas multekostaj kaj ofte kapricaj kaj ne tre efikaj. 
	La lukto kun la cindroelĵetado kaj kun la sulfurenhavaj gasoj, elfluantaj en atmosferon, estiĝas tre grava problemo en la nuntempa energetiko. Ĝi estas problemo por ĉiuj alte industriigitaj landoj kun potenca energetiko bazita sur la terkarboj. Ekzemple la ĉeĥoslovakaj specialistoj sciigas, ke speciale en Norda Ĉeĥio dum unu jaro la termikaj centraloj elĵetas

49
ĉirkaŭ unu milionon da tunojn da cindro ĉe kalorienhavo terkarboj 2500 kkal/kg kaj humideca 30-35%. Dua ekzemplo - en apartaj lokoj en Prago la malpurigo de atmosfero estas 4-7 oble pli alta ol toleras normoj (preskaŭ 1000 tunoj jare sur unu km2).
	La menciitajn mankojn de TEC oni evitas ĉe la atomaj centraloj, uzante por sia laboro kiel brulaĵon uranion aŭ plutonion, aŭ riĉigitan uranion 235. Kompreneble, ĉe la atomaj centraloj estas necese priatenti certajn normojn kaj regulojn ligitajn kun la sekuriga  tekniko kaj industria sanitara higieno por protekti laboristojn kaj loĝantaron antaŭ danĝeraj kaj malagrablaj akcidentoj.
	Mi prezentos kelkajn ĉefajn avantaĝojn de la atomenergiaj centraloj kompare kun TEC:
l. Oni ne malpurigas la hommedion (aeron, grundon k.t.p.). 
2. Tielnomataj rapidaj reaktoroj en AEC havas ankoraŭ kroman avantaĝon: per ili estas uzeblaj la pli grandaj rezervoj de torio en la naturo kompare kun la uranio. Oni ĝin utiligas en reaktoroj laborantaj kun rapidaj neŭtronoj en miksita ciklo, ĉe kiu la aktivan zonon oni šargas per uranio 233, plutonio 239 kaj uranio 238, sed en la reflektilo per torio 232. En tiu ĉi kazo la eluzo de uranio 238 por reproduktado kun koeficiento 1,35-1,04 estas plej bona. Se ne ekzistus la principa eblo produkti plufendeblan nuklean brulaĵon surbaze de uranio 238 kaj torio 232, estus evidente, ke la atomenergetiko laŭ siaj naturaj rezervoj ne diferenciĝus tre multe disde la energetiko uzanta terkarbon kaj mazuton. Nome ĉi-kvaliteca diferenco de atomreaktoroj, kaj precipe de tiuj kun rapidaj neŭtronoj, ebligas la tutplenan utiligon de la uraniaj kaj toriaj rezervoj troviĝantaj en la tersino (nur en la monda oceano la rezervoj de uranio estas 4000 milionoj da tunoj).
3. Malgraŭ tio ke la kapitalaj investoj por AEC estas je 40% pli altaj ol la investoj por TEC, kondiĉe ke la energi-povumoj (ekz. 400 MW) estas egalaj, la tuta kvanto de produktita elektroenergio de AEC estas malpli kosta ol tiu de TEC. Ĝi rezultas el tio, ke la porbrulaĵa parto de la tuta prezo de elektroenergio el AEC estas duona kompare kun tiu TEC.
	Laŭ kalkuloj de la Komitato por Energetiko faritaj por Ministerio de Pezmašinkonstruado en Hungario, la antaŭvidata propra kosto por la elektroenergio el la konstruota AEC estos je 20% malpli alta ol por la importata, je 30% malpli alta ol por la produktata en la Danubaj akvaj centraloj, kaj je 10% malpli alta ol por tiu el TEC-oj uzantaj enlandajn terkarbojn.
	La reaktoroj kun akva malvarmigado sub premo (boligaj reaktoroj) estas plej vaste disvastigitaj. Kiel malakcelanto de neŭtronoj kaj kiel varmoportanto en la menciitaj reaktoroj estas uzata distilita sensaligita akvo sub premo. Ili estas nomataj akvo-akvaj  reaktoroj.
	Plej efikaj estas reaktoroj eluzantaj rapidajn neŭtronojn. Ili produktas fendeblan  plutonion en kvanto pli granda ol ĝi estas en la komenco de la nuklea reakcio.
	La principo skemo por laboro de AEC estas jena:

50
	La varmo el la aktiva zono de reaktoro transportiĝas per akvo sub premo al vaporgeneratoroj. Ĉi tie estiĝas varmotransigo kaj la akvo jam malpli varma revenas pere de pumpoj en la aktivan zonon de la reaktoro. La vaporo estiĝanta el la vaporgeneratoro (425 t/h) direktas sin al turbinoj.
	Tia funkcia skemo estas nomata ducirkvita. La unua cirkvito estas radioaktiva: reaktoro, tuboj, pumpiloj, valvoj kaj duono de ĉiu vaporgeneratoro. Ĉiuj ĉi instalaĵoj estas en hermetaj kaj biologie širmitaj ejoj. 
	La dua cirkvito ne estas radioaktiva. La en turbino eluzita vaporo ĵetiĝas en kondensilon, poste pere de kondensilaj pumpiloj la akvo iras tra malaltpremaj varmigiloj al senaerigilo, la nutraj pumpiloj direktas la akvon tra altpremaj varmigiloj al la vaporgeneratoroj, kaj tiel fermiĝas la dua cirkvio. 
	Plej grava ekipaĵo en AEC estas la reaktoro. En Kozloduj ĝi estas VVER-440 kun varmpovumo 1370 MW kaj havanta ses cirkvitojn, ĉiu enkluzivanta: pumpilon, vaporgeneratoron, du valvojn kun elektromotoroj kaj cirkultubaro   500 mm. La laborpremo ĉe la elirejo el la aktiva zono de reaktoro estas 12,5 MPa (125kg/cm). La temperaturo de la akvo ĉe la enirejo en reaktoron estas 269°C. La alteco de la instalita reaktoro estas preskaŭ 20 m, la ekstera diametro 3,800 m. La brulaĵo estas instalita en 349  kasetoj, inter kiuj moviĝas la reguligaj stangoj. Kiam la kasetoj moviĝas malsupren, ili forlasas la aktivan zonon kaj samtempe eniĝas en absorban metalon. Tiamaniere la povumo de reaktoro malaltiĝas. 
	La plenigo kaj malplenigo de la reaktora per brulaĵo okazas unufoje en jaro - post 270 tagoj de funkciado dum 100%-a povumo. Por la plena šargo de la reaktoro necesas 42 t da uranio (pli ĝuste da urania duoksido riĉigita per uranio 235 ĝis 3,5%). 
	Reaktoro VVER-440 nutras 2 turbinojn po 220 MW kun premo antaŭ la turbinoj 4,4 MPa (44 at). 
	En speciala korpo de AEC estas instalitaj specialaj purigaj ekipaĵoj por reteni la radioaktivajn substancojn en la akvo de la primara cirkvito. Dank' al ili la akvo estas reuzebla por bezonoj de AEC. La duan esencan funkcion de la speciala korpo prezentas la ejoj, en kiuj troviĝas rezervujoj por konservado de solidaj kaj fluidaj radioaktivaj restaĵoj retenitaj dum la speciala akvopurigado, senaktivigo k.t.p. La tutplenan garantion kontraŭ la ellasado de malpurigitaj radioaktivaj substancoj en la naturajn subterajn akvojn, en la akvon de baDanubo k.t.p. donas la garnado de la ejoj per rustimuna lado kaj kompleta elprovado de hermeteco de la ladumitaj ejoj kaj de la rezervujoj. 
	Ĉefa konstrukcia materialo por la instalaĵoj kaj por la purigaj ekipaĵoj de fluidaj (gasaj) radioaktivaj substancoj estas la rustimuna štalo - OXI8HIOT (laŭ GOST). Ĉi-štalo havas altekspluateblajn kvalitojn speciale por agresiva medio, sed oni devas scii la veldajn proprecojn de la štalo. 
	La elektroarka veldado de rustimunaj štaloj estas tre disvastigitaj en la tekniko. Veldante ĉi-štalojn oni utiligas  

51
precipe la kontinuan kurenton kun rekta polarigo (minuso ĉe veldodrato). La malan polarigon oni uzas ĉe la veldado de pli dikaj detaloj, ĉar granda kvanto de la varmo koncentriĝas en la baza detalo. Tio helpas pli bonan veldadon kaj alojiĝon de la veldodrato kun la baza metalo. La tegaĵo de veldodrato ne devas enhavi karbonon kaj samtempe ĝi devas esti bone sekigita, ĉar humido favoras la hidrogenabsorbon al la veldjunto, pro kio la metalo poriĝas kaj estiĝas rompebla.
	Ĉe argon-elektroarka veldado la elektroarko inter la volframa veldodrato kaj la baza metalo troviĝas en la atmosfero de malaktiva gaso - argono, heliumo aŭ ilia miksaĵo. Veldante laŭ tiu ĉi metodo oni devas atesti la jenajn detalojn: ĉu la volframo estas bonkvalita kaj la širmatmosfero estas sufiĉa por širmi la veldkuvon. Post la interrompo de la elektroarko necesas, ke la širmgaso plu širmu ankoraŭ la ruĝan metalon kontraŭ la aero pro oksideblo. Grava kondiĉo por la bona kvalito de la veldprocedo estas ankaŭ la pureco de la metalo kaj de la veldaj materialoj: sengraseco, senpolveco. Antaŭ la veldado estas necesa purigo per alkoholo aŭ alie solvenzo.

52
VARMTEĤNIKAJ PROPRECOJ DE KONSTRU-MATERIALOJ
Inĝ. Jan Werner

	La konstrua varmteĥniko baziĝas unue sur la teorio de varmpropagiĝo, due sur la scioj pri koncernaj proprecoj de konstru-materialoj. La aplikadoj estas krome kondiĉitaj per la klara scio de ĉiuj postuloj pri materia interna medio por homoj el la varmteĥnika vidpunkto. En la prelego mi observos la regionon de material-proprecoj.

Varmkonduktivo
	La varmkonduktivo   indikas varmkvanton, kiu trairas en unu sekundo tra la kubo kun eĝoj longaj 1 m inter du kontraŭaj facoj, inter kiuj estas la temperatura diferenco 1 K ( C), se la ceteraj kubo-facoj estas perfekte varmizolitaj. Ĝia dimensio estas W.m-1K-1.

	Laŭ la valoro de varmkonduktivo ni dividas materialojn je bonaj kaj je malbonaj varmkonduktantoj.
	Al la bonaj konduktantoj apertenas metaloj, ekz. fero (  = 58 W.m-1K-1), aluminio (  = 204 W.m-1K-1), kupro (  = 372 W.m-1K-1).
	La nemetalaj konstruaj kaj varmizolaj meterialoj estas malbonaj konduktantoj, ilia varmkonduktivo varias en la limoj 0,025 - 4,0 W.m-1K-1.
	La varmkonduktivon de la konstruaj kaj izolaj matterialoj ni determinas per mezurado, sed ni devas samtempe atenti faktorojn, kiuj ĝin influas:
1. volumena pezo,
2. pureco,
3. direkto de varmofluo ĉe neizotropaj materialoj,
4. strukturo, 
5. konsisto,
6. temperaturo,
7. humido kaj aliaj faktoroj.

	Influo de volumena pezo kaj poreco
	La konstruaj materialoj estaa plejparte poraj. La volumeno de poroj esprimita en procentoj de la tuta volumeno de materialo estas la poreco montrata per sekva rilato:
			Vp 			V-Vo
		p       ---	. 100		------
			 V                      V
kie: p - poreco (%)
Vp - volumeno de poroj (m3),
V - tuta volumeno de materialo (m3),
Vo - volumeno de solida substanco (maso) en la materialo .
	Ĉe la poraj materialoj ni distingas specifan pezon kaj volumenan pezon. La specifa pezo de materialo estas kvanto de solida substanco (sen poroj) en kilogramoj je 1 m3, signata per  , dimensio kg.m‑3. La volumena pezo de materialo estas kvanto de pora substanco en kilogramoj je 1 m3, signata per  , dimensio same kg.m‑3.

53
	Se ni neglektas la pezon de aero en poroj, ni povas konsideri egalaj la pozojn specifan kaj volumenan kaj surbaze de la rilato [1] skribi:
		 o- 						          p	
	p =  ---------   . 100	kaj sekve  	  =  o (1 - -----)		[2], [3]
		   o						         100
	El la rilato [3] ni klare deduktas, ke la volumena pezo de materialo estas des pli granda, ju pli malgranda estas la poreco kaj male. Ekzemple la betono volumene peza 2200 kg.m-3 havas porecon 8 % kaj la skoria betono volumene peza 1500 kg.m-3 havas porecon 45%.
	La varmkonduktivo de senmova aero estas 0,024 W.m-1K-1, dum la varmkonduktivo de solidaj substancoj estas pluroble pli granda. Se kreskas la poreco de materialo, kreskas en ĝi la kvociento de kavetoj (poroj) plenigitaj per aero, do per komponanto karakteriza per plej malalta valoro de varmkonduktivo. La šanĝo de poreco estas sekvata per šanĝo de volumena pezo kaj estas pravigita supozo, ke samtempe šanĝiĝas ankaŭ la varmkonduktivo.
	Helpe de eksperimentoj estas pruvite, ke ĉiu materialo havas propran rilaton inter varmkonduktivo kaj volumena pezo, ke materialoj kun la sama volumena pezo atingas reciproke diversajn valorojn de varmkonduktivo. Ĝi estas konsekvenco de tio, ke nek la volumena pezo, nek la poreco estas sufiĉaj parametroj por determini la varmkonduktivon.
	Estas necese konstati, ke ne estas eble konsideri la volumenan pezon kaj la porecon kiel reciproke anstataŭigeblajn parametrojn. En la rilato [3] estas menciita suma poreco, en kiu ne prezentas sin diverseco de poroj el vidpunkto de ties grandeco kaj ordigo en la volumeno de materialo. Ju pli grandaj estas poroj, des pli granda estas la temperatura diferenco inter la kontraŭaj por-vandoj. Se tiu varmdiferenco ekzistas, sekve en la poroj okazas konvekta kaj radia propagiĝo de varmo. Ĝi estas des pli intensa, ju pli granda estas la temperatura diferenco, do ju pli grandaj estas la poroj.
	El la menciitaj konsideroj vidiĝas, ke en poroj plenigitaj per aero okazas ne nur kondukto de varmo laŭ FOURIER-leĝo, sed ankaŭ konvekto kaj radiado de varmo, do kune ĉiuj tri bazaj specoj de varmpropagiĝo. Se en la malgrandaj poroj funkcias precipe la varm-kondukto, en grandaj poroj superas ĝin la konvekto kaj la radiado de varmo.
	Se la propagiĝo de varmo en poroj estas karakterizebla per varmkonduktivo de aero, ni povas aserti, ke la pligrandigo de poroj estas sekvata per pligrandiĝo de varmkonduktivo de aero. Ĝi estas eksperimente pruvita. La dependecon mi ilustras per tabelo 1.
Tab. 1: Varmkonduktivo de aero en diversgrandaj poroj.
Diametro de poroj (mm)	0,1	0,5	1,0	2,0	5,0	
Varmkonduktivo de aero
(W.m-1K-1)	0,024	0,026	0,028	0,031	0,044	
Pligrandiĝo de varmkonduktivo (%)	0	7	15	32	82	

54 
	Varmokonduktivo de neizotropaj materialoj

	Fibraj materialoj havas porojn en formo de longaj kaj mallarĝaj kavetoj. Laŭlonge de la fibroj ankaŭ la poroj estas longaj. En la antaŭa parto ni prikonsideris la gravecon de dimensioj de poroj en direkto de varmofluo. Surbaze de tio estas facile konstati, ke la varmokondukto en direkto de fibroj devas esti pli granda ol en la direkto orta al la fibroj. Tial ĉe fibraj materialoj ni ĉiam distingas du varmkonduktivojn kaj uzante tian materialon ni devas konscii la direkton de varmofluo rilate al la ordiĝo de fibroj, respektive al la long-dimensio de poroj.
	Por demonstri la asertitan fakton  mi enmetas la tabelon pri varmkonduktivo de lignoj (tab. 2).
Tab. 2 : Varmokonduktivoj de kelkaj lignoj

Speco de ligno		Abio 450
kg/m3	Piceo 550
kg/m3	Acero 720
kg/m3	
Varmkonduktivo 
(W.m-1K-1)
ĉe varmofluo
	paralela al fibroj	0,26	0,35	0,43	
	orta al fibroj	0,12	0,15	0,19	

	Ĉe la fibraj materialoj konvenas mencii, ke pluraj el ili havas vatecan karakteron. La volumenan pezon de tiaj materialoj ni povas šanĝi per premado. Povas okazi, ke vateca materialo en nepremita stato havas pli grandan varmkonduktivon ol post ĝia premigo, kvankam per premo altiĝis ĝia volumena pezo. Estas do registrebla inversa rilato inter la varmkonduktivo kaj la volumena pezo, resp. poreco. Sed mi aldonas, ke la inverseco havas ĉe ĉiuj tiaj materialoj sian limon. Se ni plu premos la materialon, la volumena pezo daŭre kreskos, sed la varmkonduktivo post atingo de la limo ne plu malkreskos, sed kreskos laŭ jam konata influo de volumena pezo kaj poreco. Laŭ matematika terminologio ni povas nomi la limon kiel ekstremon, nome lokan minimumon de la koncerna dependeca kurbo (  -  ). La fenomeno estas facile eksplikebla. Per premado ja altiĝas la volumena pezo, sed samtempe malgrandiĝas aerkavetoj, poreco, do grave malaltiĝas la propagiĝo de varmo per la konvekto kaj radiado kaj resume malaltiĝas la varmkonduktivo. Kiam la volumena pezo atingas la lokan minimumon sur la dependec-kurbo, jam validas la kutima regulo pri influo de volumena pezo rilate al varmokonduktivo. El vidpunkto de la varmizola teĥniko la pezo ĉe la loka minimumo estas la optimuma.

Influo de masa strukturo
Pri la influo de strukturo estas konate, ke la kristaliĝintaj substancoj konduktas la varmon pli bone ol la substancoj amorfaj. Ekzemple la fandita silicio (SiO2) havas la varmkonduktivon 1,38 W.m-1K-1, dum la kristala siliko atingas valoron 7,2 W.m-1K-1.

Influo de konsisto de materialo 
Pluraj konstru-materialoj konsistas el diversaj specoj de materialoj. Ĝenerale eblas diri, ke la rezulta valoro de varm-

55

konduktivo estas des pli alta, ju pli altajn varmkonduktivojn  havas unuopaj komponantoj de la materialo.

La ĥemia konsisto ankaŭ influas la varmkonduktivon. Estas menciate, ke la materialoj alkalecaj konduktas varmon malpli bone ol la materialoj de acida karaktero.

Influo de temperaturo
Se la temperaturo en la poroj de korpo altiĝas, altiĝas en ili ankaŭ la propagiĝo de varmo per konvekto kaj radiado. La propagon de varmo ni karakterizas per varmkonduktivo. Ĝi kreskas, se kreskas la temperaturo de pora korpo. La influon oni esploras eksperimente. Por la konstrua praktiko kutime sufiĉas konsideri linearan dependecon inter varmkonduktivo kaj temperaturo, nome en intervalo de 0 C ĝis 200 C:
	  =  o (1 + 0,0025 . t)							[4] 
kie: 	  - varmkonduktivo ĉe la temperaturo 0 C  (W.m-1K-1),
	t - temperaturo, ĉe kiu estas determinota varmkonduktivo ( C).

Influo de humido
La varmkonduktivo de konstru-materialoj altiĝas kune kun la altiĝado de humido. Tiun ĉi fenomenon eblas parte ekspliki per la fakto, ke la akvo havas la varmkonduktivon 25-oble pli grandan kompare kun aero. Se la akvo anstataŭas la aeron en poroj, ĝi krome havas aliajn proprecojn ol la akvo libera. A.V. Likov (1952) eldiris opinion, ke la FOURIER-leĝo ne estas ĉi tie aplikebla, ĉar pro ekzisto de temperatura diferenco translokiĝas en la direkto de varmofluo ankaŭ la humido. Per tio grandiĝas la varmofluo kaj samtempe ankaŭ la varmkonduktivo ĉe materialo.
	La enhavo de humido esprimiĝas en rilato al seka materialo, ĉar kutime ni komparas la varmkonduktivon de humida materialo kun la varmkonduktivo de seka materialo. Ni distingas laŭpezan humidon kaj volumenan humidon.
	Laŭpeza humido esprimiĝas per la rilato:
			Gp-Gs
		 p = ------- . 100								[5]
			  Gs
kie: 	 p - laŭpeza humido (%),
	Gp - pezo de humida materialo (kg),
	Gs - pezo de seka materialo (kg).

	Volumena humido esprimiĝas per la rilato:
		 Vakv
	 v = ------- . 100 								[6]
		  Vs
kie: 	 v - volumena humido (%)
	Vakv - volumeno de akvo en la korpo (m3),
	Vs -  volumeno de la korpo (m3).

La rilato inter la laŭpeza kaj la volumena humidoj estas deduktebla. Pezo de humida korpo estas:
Gv = Gakv + Gs 										[7]

kie Cv estas pezo de humida korpo (kg), Gakv pezo de akvo (kg)

56
kaj Gs pezo de seka korpo (kg). Ĉar
	Gakv = Vakv .  akv kaj Gs - Vs. s 						[8], [9]
kie  akv estas specifa pezo de akvo (kg.m3) kaj  s volumena pezo de seka korpo (kg.m-3), ni povas skribi laŭ la rilato [5]:

	Gakv + Gs-Gs  	  	Vakv .  akv		          1000
 p = ---------------   . l00  = ------------------ . 100 =  p . -------            	[10]
	     Gs			Vs .  s                           s 
kaj sekve la laŭpeza humido:
		 s
 p =  v . ------
	      1000										[11]

Specifa varmo de materialo
Specifa varmo indikas varmkvanton en ĵuloj bezonatan por varmigi 1 kg da prikonsiderata materialo je 1K ( C). Signo: c.
Dimensio: J.kg-1K-1.
	La specifa varmo dependas de temperaturo kaj ĉe konstru-materialoj estas krome grava ĝia dependeco de humido. Tiun ĉi dependecon ni devas determini por ĉiu materialo aparte per eksperimento. Proksimuman rilaton donis K. F. Fokir (1953) en formo:
	c = cs + 0,01  p  								[12]
kie: 	cs - specifa varmo de seka materialo (J.kg-1K-1),
	 p - laŭpeza humido (%)

Proksimumaj valoroj de la specifa varmo estas:
- por organikaj materialoj de natura origino - 1900,
- por organikaj materialoj artefaritaj - 1250,
- por anorganikaj materialoj - 850,
- por materialoj kombinitaj (organik-anorganikaj) - 1250.

Temperatura konduktivo
Temperatura konduktivo estas proporcieca koeficiento de tempaj kaj lokaj temperatur-šarĝoj. Ĝi estas la koeficiento "a“ en la FOURIERa diferenciala ekvacio por varmkondukto. Ĝia dimensio: m2s-1. Ĝi karakterizas la rapidecon de egaliĝado de temperaturo en ĉiuj partoj de korpo; la rapideco estas des pli granda, ju pli granda estas la valoro de temperetura konduktivo.
La temperatura konduktivo estas determinita eksperimente, eventuale kalkule laŭ la rilato:
	 
a = -----											[13]
      c. 
kie: 	a - temperatura konduktivo (m2s-1),
	c,  , estas jam konataj grandoj.
Varmakceptivo
La varmakceptivo esprimas kapablon de materialo akcepti kaj akumuli aŭ liberigi varmon. Ĝi estas difinita kiel produto de varmkonduktivo, specifa varmo kaj volumena pezo:
	b =   . c .   									[14]

kie: b - varmakceptivo (W.s1/2m-lK-1).
Iam ĝi aperas ankaŭ en formo:
	b =   .c. 
La rilato [l4] evidentigas la influon de volumena pezo de materialo je la valoro de varmakceptivo. Ju pli granda ĝi estas, des pli granda estas la varmakceptivo. Pezaj materialoj estas bonaj akumulantoj de varmo kaj male.
	La rapidecon re varmakceptado regulas la valoro de varmkonduktivo, sed la daŭron karakterizas la temperatura konduktivo de materialo. La daŭro estas pli longa ĉe la materialoj kun malalta valoro de temperatura konduktivo kaj kun alta valoro de varmakceptivo.

Reciproka dependeco de varmograndoj
El la rilatoj por elkalkulo de temperatura konduktivo [13] kaj varmoakceptivo [l4] estas evidenta la reciproka dependeco de la bazaj varmograndoj de substancoj:
	 
a = ------ 						(m2s-1)
      c.   											[15]

b =   . c .   					(W.s1/2m-1K-1)			[16]

			 b
  = a . c .   =  --------   			(W.s-1m-1K-1) 			[17]
			a. 
                 b
c = -----  =  --------				(J.kg-1K-1)				[18]
       a.        . 		
c   a,        / 1 1/l8/

	La faktoro de reciprokeco estas la volumena (specifa) pezo. Se ni scias ĝin, ni povas surbaze de du konataj varmograndoj elkalkuli la ceterajn du.

Praktikaj valoroj de varmkonduktivo
Materialoj kaj el ili fabrikitaj konstru-elementoj estas eksponataj unuflanke al la efikado de ekstera medio, t.e. al klimat-influoj, duaflanke al la efikado de interna medio. La stato de materialoj en konstrukcioj estas krome influita de fabrika teĥnologio, de transporto kaj de muntado. Ĉiuj ĉi efikoj influas aŭ povas influi la efektivan varmkonduktivon. Por ke
ni povu konstrukciojn projekti kaj taksi sekure kaj ekonomie el vidpunkto de varmteĥniko, estas necese uzadi tiajn valorojn de varmkonduktivo, en kiuj estas aplikitaj ĉiuj supre menciitaj influoj. Tiajn valorojn ni nomas praktikaj.

Uzita literaturo
Fokin K.F.(1953): Stroitelnaja teploteĥnika ograĵdajušĉiĥ ĉastej zdanij. Moskvo.
Halahyja M.- Fehér J. - Hykš P. (l970): Stavebná tepelná technika, osvetlenie a akustika. Alfa, Bratislava.
Likov A.V. (1952): Teorija teploprovodnosti. Moskvo.
Řehánek J. (1970): Stavební tepelná technika. ĈVUT, Praha.

58

PULVORAJ MATERIALOJ KAJ TIES PROPRECOJ

Inĝ. Hanuš Landsperský

1. Enkonduko
Granda nombro de solidaj substancoj prilaborataj en diversaj fakoj ekzistas en pulvora formo, tio signifas en la formo de solidaj eroj, ĉu dispersitaj en ia medio (gasa aŭ likva), ĉu pli aŭ malpli kunligitaj firme. En la pliparto da kazoj hodiaŭ ne estas necese akcenti la signifon de kvanteca priskribado de iliaj preprecoj el la vidpunkto de ties dispersita stato. La grava malhelpo estas la fakto, ke la plimulto da personoj, kiuj kun la pulvoraj materialoj laboras, ne havas apudmane konvenan literaturon pri konvenaj labormetodoj. La celo de tiu ĉi referaĵo estas doni bazajn kaj ĝeneralajn informojn pri la problemo de proprecoj de pulvoraj materialoj.

2. Bazaj proprecoj de pulvoraj materialoj

La proprecojn de pulvoraj materialoj oni povas priskribi helpe de multaj fizikaj, fiziko-kemiaj, meĥanikaj kaj aliaj grandoj. Se ni volas uzi iun mezurmetodon, ni devas zorgeme pripensi la celon, por kiu ni la pristudatan materialon karakterizas, aŭ en kiaj kondiĉoj la pulvoro estos uzata aŭ prilaborata. Laŭ la celo ni poste elektos la plej konvenan metodon.

Unuavice ni menciu la bazajn proprecojn, kiuj nin interesos el la vidpunkto de dispersita stato de pulvoraj materialoj: 
1. la dimensio de la eroj,
2. la frekvenco de dimensioj de polidispersitaj materialoj, 
3. la areo de la surfaco de eroj kaj ties
4. poreco

En specialaj kazoj ni povas uzi multajn aliajn proprecojn por karakterizi la materialon, ekzemple optikajn proprecojn, la rapidecon de solviĝado de pulvora materialo, la nombron (koncentritecon) de eroj en la uzita medio ktp. Fine estas menciindaj proprecoj uzeblaj nur tre malofte, sed tre utilaj en certaj fakoj, kiel ekzemple la premebleco kaj kunbakebleco de pulvoro, la determino de la šutamaso aŭ vibramaso de pulvoraj materialoj, la mezurado de fluebleco, de adhereco de pulvoro al plato, ktp.

Kiam ni volas karakterizi la materialon, ni devas progresi laŭ certa metodo kaj atenteme en ĉia unuopa pašo, por ke la rezulto sufiĉe precize karakterizu la mezuritan proprecon kaj estu uzebla por ĉiuj, kiujn ĝi interesas. Krom la elekto de konvena metodo la laboro konsistas el la sekvantaj pašoj: 
l. preno de specimeno,
2. preparo de specimeno por mezurado,
3. la mezurado mem
4. prilaborado de ricevitaj dateroj.

El la vidpunkto de tipoj de la metodoj, la teknikoj uzataj por karakterizi la dispersajn proprecojn povas esti dividitaj en sekvantajn grupojn:
l. La dimensioj de eroj kaj la frekvenco de dimensioj:
- kribrila analizo,
- optika, linia kaj elektrona mikroskopio,
- rentgena struktura analizo,

59
- difuzo de lumradioj,
- sedimentada analizo,
- specialaj teĥnikoj,
2. Specifa surfaca areo:
- sorbado de gasoj,
- sorbado el likva medio,
- tralasivo de pulvor-tavolo,
- elkalkulo de surfaca areo laŭ la dimensioj de eroj,
- optika mikroskopio en kombino kun stereologio.
3. Poreco:
- determino de denseco,
- sorbadaj metodoj,
- tralasivaj metodoj,
- enpremado de hidrargo.
4. Specialaj proprecaj kaj respektivaj specialaj metodoj.

	3. Analizo de proprecoj kaj ties determino
	3.l Dimensioj de eroj
	Antaŭ ol ni traktos la problemon pri la determinado de dimensioj de eroj, ni devas difini, kion ni komprenas sub la vorto "ero“. La plej malgrandaj konstruaj unuoj de pulvoraj substancoj estas la mozaikaj kuboj. Ili estas koheraj regionoj determinataj per rentgena struktura analizo. Tiuj kuboj formas kristalojn, nome erojn mezureblajn ekzemple helpe de metalografia analizo. Temas pri šlifitaj, poluritaj kaj kaŭterizitaj specimenoj. Ofte uzata vorto "kristalito“ estas iam vicordigita en tiun ĉi regionon, alifoje la signifo de tiu ĉi vorto estas identa kun la koncepto de koheraj regionoj. Kristaloj, kristalitoj, kaj mozaikaj kuboj plej ofte ne ekzistas memstare, sed formas pli grandajn tutaĵojn nomatajn agregatoj. Tiujn oni povas observi per optika mikroskopo, ties surfaca areo estas  mezurata helpe de sorbado de vaporoj, k.t p. La agregatoj ofte amasiĝas en aglomeratojn kaj estas pli aŭ malpli firme kunligitaj. Dependas de la sekvanta prilaborado de la pristudata pulvora materialo, ĉu tiuj ĉi eroj kondutas kiel individuoj, aŭ ĉu ili disiĝas. Laŭ tiuj kriterioj oni devas eltrovi la propran mezurteĥnikon.
	La plej simpla kazo de eroj estas globetoj, kies dimensio estas difinita sendube helpe de ties diametro. La plimulto de eroj de pulvoraj materialoj havas neregulan formon kaj tiam aperas problemo, kiel difini ties dimension. Unu el aproksimantoj estas la diametro de globo, kies volumeno egalvaloras la volumenon de la mezurata ero. Tia ĉi determino alportas praktikajn malfacilaĵojn kaj oni serĉis pli simplajn aproksimantojn. Ekzemple oni supozas, ke la dimensio de ero egalvaloras la dimension de projekciita globo, kies surfaca areo egalvaloras la surfacan areon de la projekciita ero. Martin proponis mezuri la longecon de rektosegmento trairanta la centron de la projekciita ero, ĉiuj ĉi-segmentoj estas orientitaj paralele en unu direkto. Simile difinis la dimension de ero Ferret, sed li determinadis la plej longan segmenton en ĉiu projekciita ero. Se la dimensioj de ĉiuj eroj estas proksimume egalaj, oni akiras valoron, kiu estas statistika mezo de ĉiuj mezurataj valoroj kaj tiu ĉi nombro karakterizas la mezdimension.
	Se kontraŭ la dimensioj de unuopaj eroj konsiderinde distingiĝas, ofte ne sufiĉas trovi mezvaloron, sed oni devas karakterizi la frekvencon de dimensioj.
	Unue ni supozu, ke la mezvaloro sufiĉas. Tiam ni helpe de ia tekniko determinos la nombron de eroj de unuopaj dimensioj, n. La plej simpla karakteriza valoro estos la mezdimensio D, difinita helpe de la rilato kie di estas la valoro de dimensio en i-a grupo, kaj oni havas k grupojn.
	Alispeca karakterizo de la spektro de dimensioj de eroj estas la averaĝa devio de mezdiametro de eroj, difinita kiel 

  ni I di   DI
n D =   =1_
.
la varianca devio
i
k
1 dl D
  -i =1
k- -- - - -
k.t.p.

	Anstataŭ la meza diametro oni povas rilatigi la mezvaloron al la surfaca areo de eroj (p ), aŭ al la volumeno aŭ al maso de eroj (Do) kaj oni uzas la rilaton

i 3i   3
n d ni di
s : -- --
i  l
l nidi   n
i
	Anstataŭ la mezdiametro oni ankaŭ uzas la mezan geometrian valoron Dg difinitan kiel
k
 nilg d 
lg D l l
l  i
	Se la supre difinitaj mezvaloroj aŭ aliaj al ili similaj ne sufiĉas, estas necesa pli detala priskribo de la frekvenco de dimensioj. El la multnombraj rilatoj ni menciu kvin plej ofte uzatajn tipojn:
l. Gaŭsa, normala, aŭ probabla disperso de la dimensioj de eroj:

k
 l niX_ I
y - - ----- -- eksp  -- -
2  o-'2 I

61
kie 	Y estas la funkcio de la frekvenco de eroj 
	X estas la funkcio de la dimensio de eroj
X estas plej ofte: X = (di - D), aŭ X = lg (di - D), k.t.p.
2. 	Y = k Xa eksp (-bXc)
Ĉi tien apartenas la konata Rosin-Rammler'a rilato.
3.	Y = a eksp (-bXc)
4. Polinomoj de diversaj gradoj kaj rilatoj de tipo
Y = k.Xa
5. Apartan pozicion okupas la sistemo de Pearsonaj frekvencaj funkcioj, kiu reprezentas ĝeneralan matematikan solvon. Pere de la funkcioj povas esti priskribita kia ajn tipo de
frekvenco de dimensioj.
	La konstantoj de tiuj ĉi tipoj de ekvacioj karakterizas la liniojn el matematika vidpunkto kaj ili ofte karakterizas ankaŭ la pulvorojn, kiel ekzemple la subtileco de la pulvoro difinita kiel l/D, la egalgradeco de la pulvoro (1/ ), la asimetrio, la nehomogeneco, k.t.p.
	3.2. Metodoj por la determino de dimensioj de eroj.
	Pere de diversaj metodoj oni povas mezuri diversmaniere difinitajn dimensiojn de eroj kiel menciite supre. Sube ni pridiskutos apartajn metodojn kaj ties rilatojn. 
	Mozaikaj kuboj estas mezuritaj helpe de rentgena struktura analizo.
	Por trovi la dimensiojn  de pli grandaj eroj - de aglomeratoj - ni disponas pri granda membro de metodoj kovrantaj relative larĝan amplekson de dimensioj. Por rekta mezurado la plej oportuna, plej fidinda kaj plej ofte uzata metodo estas la optika aŭ la elektrona mikroskopio, en la lastaj jaroj ankaŭ la linia mikroskopio. La metodoj kovras la amplekson ekde centonoj de mikrometro ĝis centoj de mikrometroj. Krom la mezdimensio, oni povas determini ankaŭ la frekvencon de dimesioj kaj ricevi valorajn informojn ankaŭ pri la formo de eroj.
	Aliaj rektaj metodoj estas la kribrila analizo. Helpe de kelkaj kribriloj kun truoj de diversaj dimensioj oni klasifikas erojn en klasojn kaj laŭ la pezo de la pulvora materialo
en ĉiu klaso oni ricevas la frekvencon de dimensioj. La metodo estas normigita en Ĉeĥoslovaka normo.
	Nerektaj metodoj estas la sedimentadaj metndoj. Krom la propra sedimentado en likva medio oni ĉi tien vicordigas la eluadon, la centrifugajn metodojn, la klasifikadon helpe de gasofluo k.t.p. Apartan signifon havas la metodoj bazitaj sur la disperso de radioj (lumaj aŭ rentgenaj), sur la ensorbado de radioj. Tiuj ĉi metodoj estas plej konvenaj por samdimensiaj eroj. Ili estas uzataj ankaŭ por polidimensiaj materialoj, sed plej ofte en kombino kun alia tekniko, ekzemple kun sedimentado.
	Kribrila analizo, unu el la rektaj metodoj, kovras la regionon de aglomeratoj ĝis agregatoj. Dependas de la firmeco de kunligo inter la konstru-unuoj de agregato, ĉu ni mezuras la dimensiojn de la lastaj, aŭ ĉu ni trovas la dimensiojn de la pli malgrandaj konstru-unuoj.

62
	Krom tiuj ĉi metodoj ni povas determini la dimensiojn de eroj uzante aliajn proprecojn, ekzemple la surfacan areon de eroj S. Uzante la rilaton D = 6/ .S, kie   estas la denseco de la materialo, ni trovos la mezan dimension de globaj eroj kun identa surfaca areo kiel ĉe mezurata materialo.
	La kombinado de diversaj metodoj ebligas pli detalan priskribnn de la stato de pulvoro. Kombinante ekzemple rentgenan strukturan analizon kun rezultoj de sorbada metodo, ni povas pli precize difini la staton de la pulvoro. Ni povas determini la meznombron de mozaikaj kuboj en la agregato, k.t.p. Komparante la mezdimension trovitan pere de optika mikroskopio kun la valoro trovita pere de sedimentada analizo, ni karakterizas la staton de la pulvoro en suspensio. Simile, komparante la mezdimension mezuritan pere de gaso-sorbado kun la valoro trovita pere de tralasivo de likvaĵo tra la tavolo de pulvoro, ni povas karakterizi pulvoron en šutebla kaj premita statoj.
	En la lastaj du jardekoj la intereso direktiĝas al la plisimpligado kaj precizigado de la metodoj, ĉefe helpe de aŭtomatigita mezurado. Oni disponas pri multaj sistemoj ebligantaj aŭtomatigitan aŭ duon-aŭtomatigitan mezuradon de la dimensioj de eroj helpe de optikaj, sedimentadaj kaj similaj metodoj. Aŭtomatigitaj aparatoj ekzistas por mezuri surfacan areon helpe de sorbado, tralasivo, lumdisperso, k.t.p.
	3.3 Surfaca areo kaj poreco.
	En la pasinteco multe da atento estis dediĉita al la problemo pri la determinado de surfaca areo kaj de poreco de materialoj. Rilate al neporaj pulvoraj materialoj la problemo de la determinado de surfaca areo estas relative simpla. La klasika teorio de Brunauer-Emmett-Teller estas la fundamento de tiu ĉi metodo. La metodo de la sorbado de vaporoj kaj gasoj estas ordinara metodo, hodiaŭ jam ne plu temporaba, sed simpla kaj akceptebla al la plimulto de laboratorioj. La aparato mem estas relative malmultekosta dank' al pluraj modifikaĵoj, ebligantaj rapidan determinon de sorbata gaso en unu punkto de la tiel nomata adsorba izotermo. Tiuj metodoj estas rekomendataj ankaŭ en la ĉeĥoslovaka štata normo.
	Menciindaj estas la metodoj de la determinado de surfaca areo helpe de sorbado el solvaĵoj. Diference de la sorbado de gasoj, kiam oni utiligas la procedon de fizika sorbado, la sorbado el solvaĵoj estas procedo pli ĝenerala. Krom la fizika sorbado estas utiligeblaj ankaŭ kemia sorbado, jona interšanĝo kaj aliaj procedoj. Multaj organikaj kaj eĉ neorganikaj kombinaĵoj estis utiligataj, lasttempe vastan rolon ludas la sorbado de radioaktivaj izotopoj. La avantaĝo de tiu ĉi metodo estas la precize difinitaj kondiĉoj de la eksperimento kaj la relative simpla aparata aranĝo. Ĝenerale, la sorbado el solvaĵoj estas rekomendata en tiuj kazoj, kiam la pulvoraj materialoj estas uzataj kiel dispersitaĵoj en likva dispersa medio. La eluzo de rezultoj estas relative komplika, ĉar oni bezonas scii la meĥanismon kiu regas la sorbadon.
	Alia signifa metodo estas la kalkulado de la surfaca areo el la trafluo de likvaĵo aŭ gaso tra tavolo de pulvoro. La amplekso de surfacaj areoj determineblaj helpe de tiu ĉi metodo estas tre vasta. La principo de la metodo diferencas disde la supre menciitaj principoj, tial oni povas karakterizi la pul-

63
voran materialon en alaiaj kondiĉoj, similaj al tiuj, en kiuj la materialo estas prilaborata, ekzemple en kunpremita stato, densigita tavolo, k.t.p. La metodo estas bazita sur la fakto, ke la rapideco de gaso aŭ likvaĵo trafluanta la tavolon de pulvora materialo dependas de la dimensioj de ĝin formantaj eroj, kaj konsekvence de ties surfaca areo.
	Uzeblo de aliaj metodoj, ekzemple de la kalorimetriaj metodoj, emanaj metodoj, metodoj bazitaj sur la rapideco de solvado de pulvora, estas limigitaj, kaj pro tio ili estas uzataj nur en specialaj kazoj.
	Iom komplika estas la determinado de surfaca areo ĉe poraj materialoj. Tiam la uzo de metodo dependas de la dimensioj de poroj. Se en la materialo ĉeestas sur larĝaj poroj (diametroj de poroj estas pli larĝaj ol 50 nm) estas uzebla la metodo de la sorbado de gasoj aŭ vaporoj. Oni supozas cilindroformajn porojn kaj la malaltigo de la vaporpremo de adsorbata gaso retenata en la cilindroformaj kapilaroj estas determinata per la Kalvina ekvacio. El tiu ĉi ekvacio oni povas kalkuli la rilaton inter la premo kaj la sorbata volumeno de la gaso kaj konsekvence la volumenon de poroj kaj ties diametroj.
	Se en la pulvora materialo ĉeestas poroj kun diametroj pli mallarĝaj ol 50 nm, la simpla imago de cilindroformaj poroj ne sufiĉas. Ekzistas du fundamentaj principoj pri la solvo de tiu ĉi problemo, rekomendataj de du skoloj. La problemo ne estas ĝis nun definitive solvita.
	Por materialoj kun poroj pli larĝaj ol 15 nm la metodo de enpremo de hidrargo estas plej oportuna. La metodo baziĝas sur la fakto, ke helpe de certa premo la hidrargo povas esti enpremata nur en porojn de certa diametro. La metodo estas simpla, la pirometro relative facile havebla. La malavantaĝo estas la fakto, ke oni laboras kun tre altaj premoj. La stato de materialo povas esti nekonvena por la kondiĉoj de prilaboro. Por iuj materialoj, kiel ekzemple por bruna karbo, la metodo ne estas uzebla.
	En kelkaj kazoj la tuta por-volumeno povas esti determinata helpe de relative simpla metodo - per determino de denseco. Sciante la strukturon de substanco oni povas elkalkuli la tiel nomatan teorian densecon de la materialo. Helpe de likvaĵoj ni akiras efektivan densecon, ĝi estas denseco de la materialo sen apertaj poroj. Oni supozas, ke la likvaĵo kun malgrandaj molekuloj povas enpenetri la apertajn porojn, plenigas ilin kaj la ricevita valoro estas la denseco de la materialo inkluzive de la fermitaj poroj. Pli precizan valoron oni ricevas uzante gasojn, ekzemple heliumon. Kunpreminte la gason oni povas helpe de la stata ekvacio de gasoj elkalkuli la volumenon kaj konsekvence la densecon. Kontraŭe, se oni uzos la likvaĵon, kiu ne povas enpenetri la porojn, oni ricevos la tiel nomatan šajnan densecon. Hidrargo, ekzemple premita per unu atmosfero, ne povas enpenetri porojn malpli larĝajn ol 8 mikrometroj. El la diferencoj inter tiuj tri valoroj de denseco oni povas kalkuli la diferencojn inter la volumenoj de solida fazo kaj konsekvence la volumenojn de fermitaj kaj apertaj poroj.
	Apartan pozicion en la determinado de larĝaj poroj, kaj ankaŭ en la determinado de la surfaca areo ĉe solidaj materialoj kaj sekve ankaŭ de pulvoraj materialoj, okupas optika mikroskopio. Uzante stereologiajn metodojn oni povas ricevi valorajn daterojn ne nur pri la mezvaloro de diametro de makroporoj, sed ankaŭ pri la distribuo de ties diametroj. Simile, helpe de stereologio oni povas elkalkuli surfacan areon de pulvoroj konsistantaj el eroj mezureblaj helpe de optika mikroskopio.

	3.4 Specialaj metodoj.
	Tiuj metodoj uzataj kiel helpaj metodoj estas tre utilaj por rapida karakterizado de certa propreco aŭ kvalito de pulvora materialo. Unu el la ofte uzataj metodoj de karakterizado estas la maso de la šutita aŭ vibrigita pulvoro, tiel nomata šuta aŭ vibra maso. Ĝi estas la maso de unu kuba centimetro de šutita aŭ vibrigita pulvora materialo. Tiu ĉi valoro estas tre sentiva, kiam oni kvalitece prijuĝas la egalecon de produkto dum ties fabrikado. Ofte malgravaj šanĝoj en la teĥnologio aŭ en ia paremetro de fabrikado, ekzemple la temperaturo de kalcinado, la rapideco de precipitado, la koncentriteco de precipitata solvaĵo k.t.p., reflektigas signife en la valoro de gaso de šutita materialo. Tiel estas indikita la neceso kontroli la procedon mallonge post la depreno de specimeno. Tiu ĉi metodo kompreneble ne ebligas tuj determini la kaŭzon de la šanĝiĝo de la valoro, sed la diferenco en mezurata valoro tuj indikas la neceson serĉi la kaŭzon kaj korekti la procedon.
	Similan funkcion havas la determinado de flueco de pulvoro. Tiu metodo estas ankaŭ detale priskribita en la ĉeĥoslovaka normo pri pulvoraj materialoj. Inter aliaj metodoj ni nomu la adherecon de pulvoro al plato, ĝi estas la funkcio de la dimensio de pulvoraj eroj, plu la koloron de pulvora materialo, la reflektecon de pulvoro, kiu dependas de la dimensio de la bazaj eroj de pulvoro, sendepende de la dimensio de eventualaj aglomeratoj, k.t.p.
	4. Konkludo
	Karakterizaj proprecoj de pulvoraj materialoj estas dimensioj kaj surfaca areo de ties eroj kaj ilia poreco. La proprecoj estis menciitaj kune kun ties determinado. Kombinante konvenajn metodojn de karakterizado de pulvoroj, ni povas ne nur determini bazajn fizikajn kaj kemiajn parametrojn de pulvoro, sed ankaŭ karakterizi sian staton en diversaj medioj kaj en diversaj kondiĉoj de ĝia prilaborado. Tiuj metodoj fariĝls neeviteblaj kompozantoj de la esploro kaj de la kontrolo pri kvalito de pulvoraj materialoj. Apliko de la metodoj estas la primara kondiĉo de kvaliteca plibonigo de produktoj bazitaj sur la prilaborado de pulvoraj krudmaterialoj.

65
MIAJ SPERTOJ ĈE TRADUKADO DE MEDICINAJ TEKSTOJ ESPERANTEN
(Konciza skizo).
Med. D-ro Ludoviko Izák, emer. ftizologo

	1. Ĉe la esperantigo de medicinaj tekstoj oni devas plene aprobi la aserton de A. Albault en Plena Ilustrita Vortaro (PIV), ke la lingvaĵo de kuracistoj, koncerne la terminologion, estas la plej kompleksa, ĉar aŭtoroj de plej diversaj fakoj kaj subfakoj devas uzi nociojn  kaj vortojn ankaŭ el aliaj sciencaj kaj teknikaj branĉoj.
	Kvankam Albault emfazas la sinoferan laboron de D-ro Briquet el Lille, la aŭtoro de Esperanta Teknika Medicina Vortaro eldonita en 1912, tamen li atentigas, ke de tiu tempo la sciencoj kaj tekniko tre progresis kaj multaj el la nocioj kaj vortoj en la verko de Briquet fariĝis jam arkaikaj.
	En la jaro 1915 "Japana Esperanto-Instituto“ eldonis brošuron de la "Kioto Imperia Universitato, 1934“. D-ro Hideo Jagi kaj liaj kunlaborantoj C. Kazama kaj M. Macuda konstatas, ke ili kelkloke korektis la stilon de la originaloj. Do ankaŭ ĉi-meritplena libro estas jam same arkaika.
	Estas interese kompari - laŭ alfabeta vicordo - la modestan, sed fundamentan vortareton de Briquet [B], kun tiu de la imponega PIV.
	Nur kelkaj ekzemploj:
	Ĉe "abdomena pario“ [B], PIV atentigas, ke ĝi estas evitinda, ĉar temas pri abdomena "parieto“.
	Male, dum en la B-vortaro troviĝas "Abr-o aŭ Jekirito [BOT], Abr-ino, toksalbumino de ĝia semo“, en PIV ĉi-vorto ne estas trovebla.
	Anstataŭ "abscesiĝi“ [B], PIV uzas "abscesi“.
	Ĉe "Maldekstra“ [B], PIV enšovas "liva“ kaj ĉe "maldekstruma“ [B], PIV aldonas "livuma“. Tamen en "Parnasa Gvidlibro“ de Kalocsay-Waringhien-Bernard, la neologismo "liva“ havas la formon "lifa“ (ĉu laŭ la an.gla "left“ kaj la slava radikvorto "lev-“?).
	PIV enkndukis ankaŭ la neologismojn  "sinistra, sinistro, sinistrozo“, prenitaj el la franca "sinistre“: = malbonaŭgura. La latina "sinister“' = maldekstra (mano ktp.), metafore signifas "maldekstramana, mallerta, malbonaŭgura“.
	Ekde la eldonjaro de PIV (l970) la teknika flanko de la elektrona mikroskopo denove progresis kaj la mikrokosmo de virusoj pliriĉiĝis je ECHO-viruso kaj kokseki-viruso (el la angla "coxsackie“), jam ĉe la limo de la viva kaj senviva materioj; ĉar la kristalforma, do "sensiva“ viruso povas kaŭzi malsanon nur en la "viva“ ĉelo.
	Aliflanke en pluraj medicinistaj artikoloj aperadas la vortoj: rehabilito (Pola Radio Varsovio en siaj primedicinaj komunikaĵoj uzas: reeduko -  korpa, psika).
	Kelkaj aŭtoroj - sub la influo de sia nacia idiomaĵo - uzas la esprimon "malbonvola tumoro“ kontraste al "bonvola tumoro“', kvankam temas pri "bonintenca tumoro“ (ekz.  fibromo) kaj "malbonintenca tumoro, malignomo“ (ekz. karcinomo, sarkomo).

66
	2. Mia traduka kunlaboro kun Fakultata Hospitalo en Martin daŭras jam kelkajn jarojn. Dum tiu tempo mi sukcesis publikigi jam multe da fakaj tradukoj. Mi menciu tiun de D-ro Meško kontraŭ aplikado de antibiotikaĵoj dum gravedeco; resumojn laŭ prelegoj de Prof. Korpáš pri la tern-reflekso kaj de Doc. Krajnák pri la etiologio de la parezo de "nervus facialis“.
	Precipe mi estas feliĉa, ke ankaŭ Medicina Internacia Revuor (MIR, antaŭe Kuracista Internacia Revuo), japania, kvaronjare aperanta oficiala organo de Universala Medicina Esperanto-Asocio (UMEA) aperigis aŭ por aperigo akceptis plurajn artikolojn. Mi menciu tiujn de Prof. D-ro Matulay: "Epilepsio kaj migreno - ĉu parencaj malsanoj?“, "Rezulto de encefalografio ĉe mense retarditaj infanoj“, "Novaj direktoj en psikiatrio... “.
	Krome mi menciu la docentiĝan prelegon de D-ro Buchanec "La influo de eksteraj faktoroj al kelkaj esplorrezultoj ĉe infanoj“ (aperigita en MIR kun multaj ilustraĵoj), la por aperigo en MIR akcentitan artikolon de Prof. D-ro Galanda "Toksiĝo per salicilatoj ĉe infanoj“.
	Fine mi menciu, ke en la ampleksa volumo de MIR, eldonita ĉi-jare en julio okaze de la 70-a jubileo de UMEA, aperis la artikolo de D-rino Skaličanová kaj kunlaborantinoj: "Sugestiva kaj grupa psikoterapio de iuj korpaj malsanoj ĉe infanoj“.

	3. Mia laborprocedo:
	Se mi aŭakultas fakan prelegon (aŭ ekscias, ke iu el la kolegoj havas ion), kiu aŭ kio povus interesi ne nur la enkaj eksterlandajn medicinistajn - esperatitistojn, post interkonsento mi vizitadas la koncernan fakulon en lia kabineto kaj mi kune kun li trastudas la tekston kaj petas klarigojn pri ĉiuj uzitaj signoj, mallongigoj, simboloj por trovi la plej taŭgajn, plej precizajn ekvivalentojn internacie kompreneblajn, kongruajn al la teksto de la aŭtoro-neesperantisto. Ekz. en la menciita artikolo de Prof. Galanda mi trovis, ke ĉi tie la tradicia termino "hemifilio“ ne havas sencon de hereda malsano, sed nur de sangemo, inklino al sangado...
	4. La sinteno de hospitalaj kuracistoj al Esperanto.
	La unuopaj kolegoj-fakuloj volonte konsentas, ke mi traduku iliajn tekstojn  en Esperanton, sed ellerni ĝin ili ne emas. Prefere ili lernas kaj uzas unu el la mondlingvoj: la anglan, francan, germanan. Pri la rusa ili opinias, ke ili posedas ĝin jam sufiĉe el la lernejoj aŭ kursoj kaj poste ili estas malagrable surprizitaj pro sia nesufiĉa prepariteco, kiam ili aŭdas la lokajn idiomojn: en Kievo la ukrajnan, en Minsko la blankrusan, en Moskvo la metropolan, aŭ la berlinan-germana en GDR.
	Tre agrable mi rememoras la viziton de D-ro Hideo Shinoda kun la edzino, antaŭ jaroj en Bratislava, la ĉefurbo de Slovakio. Kun D-ro Teodoro Rosinský, gvidanto de granda psikiatria hospitalo apud la urbo Nitra, ni havis honoron esti kondukantoj de la karaj gastoj tra la urbo, kaj dum la ginekologia-kancerologia prelego en la III-a ginekologia kliniko funkcii kiel tradukantoj en la slovakan. La kolegoj estis sur-

67
prizitaj-mirigitaj, ili konvinkiĝis pri la absoluta taŭgeco de Esperanto kiel pontlingvo. Tamen, bedaŭrinde, ankaŭ ĉi tiu valora semo perdiĝis senpostsigne. 
	Kvankam en eksterlando (Bulgario, Hungario, Pollando kaj en kelkaj kapitalismaj landoj aktivas esperantistoj medicinistoj sinofere okupiĝantaj pri sciencaj esplorado, verkado kaj prelegado en seminarioj, ĉe ni ĉiu laboro - eĉ se nur traduka - kušas sur miaj šultroj. Mi ne sukcesis trovi sekvantojn, kiuj dediĉus šin al memstara scienc-esplora kunlaboro. Tial mi kore dankas kaj gratulas al ĉiuj organizantoj kaj partoprenantoj de ĉi-tiu seminario.
	Al ilia plua meritplena agado mi deziras plenan sukceson!

PURIGAJ INSTALAĴOJ POR MALPURIGITA AKVO EL LA URBOJ KAJ VILAĜOJ DE LA NORDAJ DISTRIKTOJ DE GDR
(kun lumbildoj)
D-ro Inĝ. V. Müller (GDR)
La Germana Demokratia Respubliko havas tre streĉitan akvo-ekonomion. Kiel ni scias, la akvo ne plimultiĝas. Ni povas konsumi aŭ ankaŭ utiligi nur tiom da akvo, kiom la naturo prezentas. Ĉe ni la akvo estas meznombre ekspluatata pli ol tridekprocente, antaŭ ol ĝi devas deflui. Plej facile utiligebla estas la pura akvo. Bedaŭrinde la pura akvo fariĝis pli kaj pli rara. En la pasinteco oni neserioze zorgis pri la purigado de la akvodefluo el urboj kaj vilaĝoj, ankaŭ hodiaŭ la taskoj de la konstruo de loĝejoj kaj la taskoj de la industrio estas tiel grandaj, ke la akvomastrumado devas tre klopodegi, por ke malpliiĝu la parte tre forta malpurigado de la fluanta kaj subtera akvoj.
	La grandaj industrioj regionoj de GDR troviĝas en la sudo de nia lando. Malgraŭ tio la taskoj de la akvomastrumado en la nordaj distriktoj ne malgrandiĝis. Multaj purigaj instalaĵoj estis konstruitaj kaj la pluaj estas preparataj. Tiuj ĉi instalaĵoj ne havas tian potencon kiel en la sudo, sed la problemoj estas la samaj.
	Ekzemple la klineco de la deflua tubaro ĝis la instalaĵoj ne sufiĉas. La akvo mem ne fluas, ĝi devas esti pumpata survoje. Survoje ĝi atingas la meĥanikan kribrilon de puriga instalaĵo. Tiu ĉi kribrilo retenas la grandajn malpuraĵojn el la akvo. Plu la akvo trafluas mallarĝan kaj longan basenon, en kiu de-

68

vas sedimenti nur kunfluanta sablo. Post tiu ĉi sablokaptilo venas la akvo en alian basenon, kie la surfundiĝema malpuraĵo en la akvo, la šlimo, surfundiĝas. La šlimo estas purigata per aliaj specialaj instalaĵoj kaj poste sekigata en la aero. Nun en la ankoraŭ malpura akvo troviĝas la nesurfundiĝemaj malpuraĵoj. La pluaj instalaĵoj utiligas la akvopurigan kapablecon de bakterioj. En la komplekso ekzistas diversaj konstruaĵoj, en kiuj la akvo estas diversmaniere aerumata. En la procedo denove estiĝas šlimo, tiel nomata biologia šlimo, kiu devas sedimentiĝi en sekvantaj basenoj.
	La priskribita puriga instalaĵo propradire estas instalaĵaro. La malpurigitan akvon el vilaĝoj oni devas purigi almenaŭ en instalaĵoj, kiuj unuigas per unu teĥnologia procedo kribrilon, sablokaptilon, sedimentujon, aerumujon kaj šlimputrigilon. Ekzemple ĉe ni oni ofte konstruas basenojn (lagetojn) por la purigado de la akvodefluo el vilaĝoj. Antaŭ ol la malpura akvo atingas la lageton, ĝi devas traflui sedimentujon, por ke la surfundiĝema malpuraĵenhavo (sabla, šlimo) sedimentiĝu. Tiu ĉi sedimentujo estas samtempe šlimputrigilo kaj ĝi devas esti malplenigata laŭ sia kapacito plurfoje en jaro. En la lageto agas la algoj kaj la bakterioj kontraŭ la nesurfundiĝemaj malpuraĵoj de la akvo.
	El la diversaj ekzistantaj konstruaĵoj por la purigado ĉe poluciita akvo estas montritaj nur kelkaj kaj estis klarigitaj iliaj efikoj.

69 

AŬTOMATIZADO DE RANĜOSTACIOJ
Inĝ. Ladislav Kovář
	Antaŭ mia parolo pri aŭtomatizado de ranĝostacioj mi konatigos vin kun la problemo de disranĝado de vagonoj ĝenerale.
	Estas konata fakto, ke por trajnformado oni disponigas en vartrafiko pli ol unu trionon de ĉiuj trafik-kostoj. Dum unu cirkulo ĉiu varvagono estas manipulata meznombre en tri ĝis kvar stacioj kaj tempo de ĝia restado en ĉi tiuj stacioj estas pli longa ol kvarono de ĝia cirkuldaŭro. Se la restado de vagonoj en ranĝostacioj mallongigas je unu horo, Ĉeĥoslovakaj stataj fervojoj disponus ĉiutage preskaŭ je unu mil vagonoj pli. Per tio estus eble špari ĉiujare centmilionojn  da kronoj.
	Malpliigo de entuta nombro de stacioj, en kiuj vagono estas manipulata, kaj mallongigo de tuta tempo de vagonrestado en stacioj estas ĝenerale teĥnologia afero. Ĝi devas esti konsiderata en la tuta transport-procesa kaj ankaŭ ĉe kliento mem (formado de unucelaj vagonaroj ktp.). Sekuriga teĥniko povas kontribui al ĉi tiuj klopodoj per instaliĝo de tiaj sekurigaj staciaj instalaĵoj, kiuj ebligas tian fideblan kaj sekuran ranĝadon kaj manovradon, kiuj limigas malfruiĝadon per ĝenaj trajnveturoj (oportune lokigitaj signaliloj kaj rimedoj por influo de trajno je vakigo de trajnvojo  ktp.). Tiucele plej efike povas esti eluzitaj rimedoj de sekuriga teĥniko en ranĝostacioj, kie la restado de vagonoj estas plej longa. Ankaŭ tie estas plej konvena okazo efektivigi la meĥanizadon de laboro kaj ankaŭ la aŭtomatizadon de la tuta proceso de disranĝado de vagonaroj kaj formado de novaj vagonaroj.
	Ranĝostacioj konsistas el enirtrakaro, ranĝoĝibo, trakforkaro, direktotrakoj kaj forvetura trakaro. Al la enirtrakaro alvenas trajnoj el diversaj direktoj kaj tie okazas teĥnika kontrolado de vagonaro, pretigado de ranĝoslipo, destinas direkton de unuopaj vagonoj dum disranĝado de la vagonaro kaj krome tie finas sian laboron linia lokomotivo.
	Dum ranĝado la disigota vagonaro estas pušata per manovrolokomotivo aŭ per sia propra pezo al la supro de ranĝoĝibo, malantaŭ kiu sekvas kruta deklivo kun klineco 30 ĝis 50 promiloj (milonoj). Sur ĉi tiu deklivo unuopaj vagonoj aŭ grupoj de vagonoj akiras necesan movenergion, kiu ebligas al vagono transveturon de trakforkaro ĝis al vagonoj starantaj sur la direktotrakoj. Sur ĉi tiuj trakoj estas formataj novaj vagonaroj laŭ direktoj, al kiuj estas destinitaj unuopaj vagonekspedaĵoj. De ĉi tie tiras manovrolokomotivo la vagonaron al la forvetura trakaro, kie ĝi estas preparata el forveturo.
	En stacioj, kie la supre menciitaj grupoj de trakaro situas unu post la alia, la disigo kaj formado de vagonaroj estas la plej simpla kaj plej rapida, ĉar unuopaj teĥnologiaj procesoj sekvas unu la alian. Sed tiu sistemo postulas grandan areon, ekzemple la ranĝastacio Ĉeská Třebová, kiu pleje proksimiĝas al tiu modelo, estas longa ĉirkaŭ 5 kilometrojn. Aliaj ranĝostacioj de Ĉeĥoslovakaj štataj fervojoj ne havas tiel bonajn kcndiĉojn, estas do necese uzi kompromison, ekzemple komunan enirtrakaron kaj  forveturtrakaron, kio kaŭzas malaltiĝon de efikeco de ranĝostacio.
	Ĉi tiuj kondiĉoj estas preskaŭ ĉiam nešanĝeblaj, sed ek-

70
zistas ankaŭ aliaj malhelpoj al centprocenta eluzo de ranĝostacio, nome malnova labormaniero.
	Diversaj tipoj de ekipado de ranĝostacioj
	La plej granda problemo durn disranĝado de vagonaroj estas doni al manovritaj vagonoj precizan rapidecon, nome tioman, ke la vagono kiel eble plej rapide atingu sian lokon sur direktotrako, sed samtempe ne tioman, ke ĝi atingu la antaŭan vagonon veturantan sur trakforkaro, kiu povus kaŭzi misveturon, aŭ ke ĝi kunpušiĝu kun starantaj vagonoj sur direktotrako tro forte, kio povus kaŭzi difekton aŭ detruon de vagonoj aŭ ekspedaĵoj.
	Laŭ reguladmaniero de rapido estas eble klasifiki manovrostaciojn  en kvar  grupojn - nemeĥanizitaj,
- meĥanizitaj,
- duonaŭtomataj
- aŭtomataj
Por tute simplaj stacioj, kie manovrado de vagonoj estas malofta (nur kelkaj dum tago), ne estas necese konstrui iujn instalaĵojn  por ebligi pli produktivan laboron, sufiĉas nur kelkaj trakoj, manovrolokomotivo kaj kelkaj manovristoj. Regulado de rapido de manovrataj vagonoj okazas aŭ per mana vagonbremso aŭ per bremsšuoj. Komutado de pintrelaĵoj okazas ankaŭ mane. Ĉi tiu laboro estas tre danĝera kaj ankaŭ malagrabla. Oni devas efektivigi ĝin en ĉiuj klimataj cirkonstancoj, kio kaŭzas oftajn vundiĝojn  eĉ mortigojn.
	Stacioj, kie okazas manovrado regule, estas jam ekipitaj per diversaj instalaĵoj - ekzemple ranĝoĝibo, trakoj speciale destinitaj por ĉi tiu laboro, same ankaŭ per aparta lokomotivo por puši vagonarojn  al la ĝibo kaj por starigo de vagonaroj sur forveturaj trakoj kaj kompreneble ankaŭ per konforma nombro de manovropersonaro laŭ kapacito de la ranĝostacio. Ĉi tiuj stacioj povas havi ankaŭ trakbremsojn, kiujn priservas bremsistoj el aparta deĵorejo kune kun trakforkistoj, kiuj prizorgas centran komutadon de pintrelaĵoj  por unuopaj vagongrupoj. Kvankam ĉi tiu maniero multe plibonigas laborkondiĉojn por la manovropersonaro kaj plialtigas efikecon de la stacio, tamen restas danĝera ankoraŭ bremsado de vagongrupoj sur direktotrakoj, tielnomata celbremsado, kiun prizorgas manovristoj per bremsošuoj.
	La tria grupo de ranĝostacioj, nome la duonaŭtomataj, estas ekipitaj simile kiel la antaŭaj, sed krome ili havas instalaĵon, kiu ebligas aŭtomatan komutadon de pintrelaĵoj laŭ programo, kiun starigas manovristo laŭ ranĝoslipo de alveninta trajno kaj enmetas en storon de de la aparato antaŭ la komenco de laboro. Poste dum ranĝado la aŭtomato mem direktas komutadon de pintrelaĵoj laŭ veturantaj vagongrupoj al destinitaj direktotrakoj.  Ĉi tiu maniero pligrandigas efikecon de la stacio, ĉar traveturo de vagongrupoj tra trakforkaro estas pli rapida kaŭze de tio, ke la pintrelaĵoj šanĝas sian pozicion rapide kaj tuj post forpaso de la lasta vagono de sur ĝi. Ankaŭ okazas malpli da eraraj veturoj, kiujn kaŭzas homo per siaj eraroj.
	Se necesas, estas eble interrompi aŭtomatan direktadon kaj daŭrigi ĝin per mana maniero.
	Fine la lasta grupo - aŭtomataj ranĝostacioj. Ĉi tie es-

71
tas jam ĉiu laboro aŭtomatigita, homoj nur kontrolas la laboron de la aŭtomato kaj transprenas gvidadon dum neantaŭviditaj okazoj. Ekzistas diversaj sistemoj de ĉi tiu plej alta teĥniko - iuj orientiĝas nur al trakbremsoj (ankaŭ en direktotrakoj - tiuj nomiĝas celbremsoj) aliaj ankaŭ al bremsoj, sed en la direktotrakoj ili uzas diversajn pušilojn  (veturiletojn tiratajn per kablomašo, pneŭmatajn levilojn, kiuj foršovadas vagonradojn traveturantajn ilian laborspacon k.t.p.). Tasko de ĉi tiuj pušiloj estas foršovi vagonan, alvenintan de ranĝoĝibo, al aliaj vagonoj, kiuj jam staras sur direktotrako kaj viciĝas en vagonaro. Ĉi tiu sistemo ekzistas ekzemple en nova manovrostacio Maschen apud Hamburgo.
	Ĉiu el la konataj sistemoj havas sian pozitivan kaj negativan ecojn. Tiuj kun veturiletoj estas tro multekostaj, ĉar ili bezonas vastajn konstruadaptojn  en la direktotrakoj, sed la rezulta laboro de ĉi tiu sistemo (t.e. kunpušiĝo de vagonoj sur direktotrakoj) estas pli preciza  - ĝi okazas laŭ difinita rapido.
	En mia kontribuaĵo mi dediĉos atenton al la aŭtomata sistemo kun celbremsoj.

Aŭtomata regulado de rapido de vagongrupoj

Ĉi tiu sistemo konsistas el tri vicoj de trakbremsoj, kies bremspovo estas regata per komputoro. La unua vico, kiu konsistas el du trakbremsoj, troviĝas senpere sube post la ranĝoĝibo. La dua vico estas jam antaŭ unuopaj trakfaskoj inter la trakforkaro. La nombro de trakbremsoj dependas de la nombro de trakfaskoj en ranĝostacio. Tasko de ĉi tiuj du vicoj estas tiel nomata intervala bremsado. Tio signifas, ke la bremsoj prizorgas necesajn intervalojn inter la moviĝantaj vagongrupoj, por ke la pintrelaĵoj povu esti ĝustatempe komutataj al nova direkto por la sekvanta vagongrupo. 
	La tria vico - celbremsoj - troviĝas jam en direktotrakoj malantaŭ la lasta trakforko en vagonvojo. En ĉiu direktotrako estas unu bremso. Ilia tasko estas bremsi vagongrupon tiel, ke en momento, kiam ĝi forlasas la bremson, ĝia rapido devas esti tia, ke ĝi atingu celon (starantajn vagonojn sur direktotrako) per ĝusta rapido, maksimume 1 m/s.
	Por sia laboro - regulado de rapido de vagongrupoj, la komputoro bezonas diversajn enirinformojn  - kategorion de pezo de vagono aŭ vagongrupo (ĝi povas esti malpeza - ĝis 3,4 tunoj je unu rado; mezemalpeza - ĝis 5,1 tunoj je unu rado; meza - ĝis 6,8 tunoj; peza - pli ol 6,8 tunoj), plu veturreziston de vagongrupo, longon de vagongrupo, ĝian  rapidon en diversaj lokoj dum ĝia veturo, longon de liberaj direktotrakoj, klinecon de direktotrakoj kaj ankoraŭ aliajn cirkonstancojn.
	Por mezurado de ĉi tiuj enirinformoj ekzistas diversaj instalaĵoj, kiuj kun necesa rapideco kaj precizeco kunlaboras kun la centra komputoro. Ĉi tie estas la alvenintaj informoj prilaborataj kaj la rezulto estas impulso, kiu regas la bremspovon de unuopaj bremsoj.
	Mezurinstalaĵoj, kiuj estas uzataj en ĉi tiu aŭtpmata sistemo, estas jenaj:
- Pesmašino, kiu dum veturado de vagonoj aŭ vagongrupoj pesas

72
ilin kaj liveras al komputoro informojn pri kategorio de ties pezo. Ĝi estas lokita sur ranĝoĝibo kaj ĝia elirinformo estas transdonata al ĉiuj vicoj de trakbremsoj laŭ tio, kiel la vagongrupo veturas de unu al alia.
- Radara rapidmezurilo - ĝi mezuras rapidon de vagongrupoj veturantaj trans unuopaj bremsoj. Ĝi sekurigas senĉesan mezuradon de 3 ĝis 25 km/horo.
- Instalaĵo por mezurado pri longo de liberaj direktotrakoj konsistas el speciala relcirkvito, ekipita per transformatoro (ĝi provizas la cirkviton per alterna kurento), per induktivaj detektiloj (ili konstatas, ĉu la alterna kurento trafluas ilin) kaj per relajsoj, kiuj influas la mezurcirkviton -  laŭ ĝia rezisto la komputoro konstatas, kiel longa estas la vaka parto de la direktotrako.
 
	Funkciado de la sistemo
	Vagongrupo moviĝanta de ranĝoĝibo atingas la pesmašinon. La informo pri kategorio de pezo iras al komputoro. Laŭ ĉi tiu pezokategorio estas elektita programo de bremsado de la vagongrupo. La programo difinas eliran rapidon el la unua vico de bremsoj. En okazo, ke la elkalkulita rapido estas pli malgranda ol la reala (ĝin mezuras la radaro), estas elsendita ordono al bremso, ke ĝi malrapidigu la vagongrupon ĝis la  rapido preskribita. De ĉi tie veturas la sekvata vagongrupo al la dua vico de trakbremsoj kaj atingas ĝin per iu rapido. Ĉi tiu rapido estas ree komparata kun la difinita rapido (ĝi estas limigita per konstruebloj de la bremsoj kaj per dinamika elkalkulo de la ranĝostacio). Por atingi la plej altan efikecon estas preferinde, ke ĉi tiu enira rapido estu proksimume la sama kiel la konstrurapido de la bremso.
	Rezulto pri komparo de la difinita kaj la reala eniraj rapidoj en la dua bremsovico estas transdonata reen al la rega instalaĵo de la unua bremso. Ĉi tie estas la informo statistike prilaborata - ĝi komparas, ĉu por la difinita pezkategorio estas la rezulto ĝusta, kaj decidas pri tio, ĉu estas necese šanĝi la reĝimon de laboro de la unua bremsvico por
tiu ĉi pezkategorio aŭ ne. Tio signifas, ke la reĝimo de la unua bremsvico povas esti aŭtomate šanĝita, kiam šanĝiĝas entuta kvalito de veturado de vagongrupoj inter la unua kaj la dua bremsvico. Tio okazas praktike dum la šanĝlĝo de veteraj kondiĉoj.
	Samtempe la informo pri komparo de la elkalkulita kaj la reala eniraj rapidoj en la dua bremsvico estas eluzata por elkalkulo de elira rapido el la bremsvico.
	Laboro de ĉi tiuj bremsoj estas la sama, kiel en la unua kazo. La enira rapido en la tria bremsvico estas same prilaborata, kiel estis priskribita antaŭe. Pri la tria bremsvico mi diris antaŭe, ke ĝia laboro estas celbremsado.
	Elkalkulo de elira rapido de ĉi tiu bremso estas iomete pli komplika - ĝi konsideras permeseblan rapidon ĉe kunpušiĝo t.e. 1 m/s, reduktitan akcelon de gravito, longon de libera direktotrako, longon kaj entutan veturoreziston de vagongrupo kaj klinecon de direktotrako.
	En kazo, ke kelke da vagongrupoj proksimiĝas sinsekve al

73

bremso en la tria vico, elkalkulo de la elira rapido por dua kaj sekvanta vagongrupo estas farata tiel, ke anstataŭ informo pri momenta longo de libera trako (ĝi ne estas ĝusta, ĉar antaŭa vagongrupo ankoraŭ ne atingis starantajn vagonojn) estas enkondukata informo pri libereco de direktotrako, kiu estis destinita por la unua vagongrupo, kun subtraho de ĝia longo.

	Soci-ekonomia rezulto
	Laŭ spertoj el ranĝostacioj, kie la priskribita sistemo estas instalita, estas eble pliigi la efikecon de disranĝado de vagonoj je 30 + 35 % per malpliigo de eraroj en regado kaj per plirapidigo de disrangado ĝis la permesita rapido.
	Aŭtomatizado de rapidregulado de disranĝataj vagonoj en ranĝostacioj ebligas tute forigi danĝeran kaj malefikan laboron de bremsšuistoj kaj malpliigi nombron de manovroestroj.
	Per ĝi pliiĝas la kultureco kaj labor-produktiveco de gvidlaboristoj en ranĝostacio. Ĝi ebligas eluzi plej modernajn teĥnologiajn metodojn  dum disranĝado de vagonaroj.

74
PRI CERTAJ KALKUL-METODOJ POR IMPLICITA FUNKCIO 
RNDr. Jaromír Švejda

	En multaj teknikaj aplikadoj ofte aperas problemo determini la funkcion y = y (x) por x (a,b), kie la funkcio y kontentigas ekvacion 
G (x, y(x)) = 0,    (a,b)  		(1)

	Ni diras pri la funkcio kontentiganta la ekvacion (1), ke ĝi estas implicite difinita. Ni prezentos kelkajn procedojn ebligantajn tabeligi la serĉatan funkcion y (x).
	La premisojn, sub kiuj ekzistas la funkcio y, kontentiganta la ekvacion (1), formulas la teoremo pri implicita funkcio [1].

T e o r e m o    1: Estu donita ekvacio (1) kaj la punkto (zo, yo), sekve validas
	G (xo, yo) = 0. 			(2)
Se la funkcio G (x, y) en la ĉirkaŭaĵo de punkto (xo, yo) havas kontinuan partan derivaĵon de la 1-a ordo, validas la rilato
	  G (xo, yo)   0. 		(3) 
	  y 
Poste ni povas trovi tian ĉirkaŭaĵon de la punkto xo, en kiu ekzistas unusola kontinua solvo y = y (x) de la ekvacio (1) kontentiganta y = y (x).
La funkcio y en la ĉirkaŭaĵo de punkto xo havas kontinuajn derivaĵojn y' (x) kontentigantajn la ekvacion
	 G+2G . y' 		(4)
	 x  y
Ni prezentu nun la kalkulmetodojn por konsistigi tabelon de la funkcio y = y (x), kiuj konvenas por komputilo. Ni konsideru la plej facilan kazon, kiam la ekvacion (1) ni povas skribi en la formo
y = p(x, y) 	x s (a,b) 		( 5)
kaj ni solvu ĉi tiun ekvacion per metodo de gradaj aproksimoj, t.e.
 n,  = PlX,y ), , y eetas aonita (6)
La kondiĉojn, en kiuj la vico (yn) konverĝas al solvo, formulas la teoremo pri firma punkto.
T e o r e m o 2: Estu yo komenca aproksimanto kaj ekzistu la nombroj r> 0, 0< <1. La funkcio P(x,y) estu kontinua kune kun
2Plx, ) 2  en aro de valoroj xE(a,b],
 y - yo  r.
Se validas sendepende de x E(a,b J
1.   P  c d A   Por  y ~ yo =r
  y, - ;io /   r .   - oc
poste la vico (y") difinita per la preskribo (6)konverĝas al unusola solvo de ekvacio y = P(x,y), nome al tia solvo, kiu validas regule rilate al x6[a,b).
Validas la estimo
lylx) - y"lxJ/       . /y, (x) - y% x Ela, bl C7!
eventuale
lylx)-   (.tj/       / h k) -  "  (x)/ i8)
Rimarko: Verkontroli konverĝ-kondiĉojn de la vico fyn o, t e. determini la nombrojn C,r, estas ofte pli malfacile ol solvi la problemon (5). Praktike estas eble difini o C el tri sinsekvaj iteraciaj pašoj yb,y   ye laŭ formulo

d,    ayt= ir!- i.

y,.

Kaze de malrapida konverĝado, se por o C validaa CE (0.7 ; 1. , estas eble determini 1a
pli precizan valoron por y laŭ formulo
10
Ni demonstru kelkajn ekzemplojn de transformiĝo de ekvacio (1) al la formo (5), kiu
estas konvena por solvado per gradaj aproksimoj.
E k z e m p l o 1: Tabeligu la funkcion y = x(x) por x sufiĉe malgranda kaj por x sufiĉe granda, se validas
y3+ y ' x(11)
Solvo: Evidente por x--0+ estos y- Ot.
Ni skribu la ekvacion (11) en formo
x
y 1+ 2
y .
Ni povas atendi, ke por sufiĉe malgranda x la pašoj konverĝos.
yn l =  -x-   , yo' D  1')
1+ yr
Ekzemple por x = 0,1 estas
ya = 0
y    0,100000
y:= 0,099010
y3  0,0990?9
y4  0,0990?9
- (13)
Simile por x - 0,? estas yo = 0,099 025 kaj grade laŭ (12) ni ricevas y6= 0,192 830.
La rezultojn ni povas ordigi tabele:
- X ---Y  .--. -
 0,0 0,000000 00
0,1 0,099 029 40
0,2 0,19? 830 60
0,3 0,278418 8o
0,4 o,355189 7?
0,5 0,423854 81 ,
En la tabelo "n“ signifas la nombron de pašoj por atingi 6-decimalan precizecon, "m“ signifas la nombron de konverĝ-rapidigoj laŭ la formulo (10).
	Ekzemple, se ni postulas la solvon de ekvacio (11)por x sufiĉe granda, ni enkondukos novan nekonaton u per rilato
y = x.u.(14)
Per substituo en (8) kaj post rearanĝo estas 
x2u3t u = 1
de kie elfluas la ekvacio en formo
u =
3 l  u
x
estanta konvena por solvo per aproksim-pašoj, kiam x estas sufiĉe granda.
	En iuj kazoj, kiam ni ne povas el la ekvacio (1) dedukti la formon (5), ni povas
uzi Newton metodon, t.e. transformo de la ekvacio (1) al formo
  =   - G fx, )  a G lx 41
a !C16)
Por yo sufiĉe proksima al solvo, la metodo kondukas al rapida konverĝo.
	E k z e m p l o  2: Por la ekvacio (11) uzante la rilaton (16) ni ricevas la formon
2 3+ x
3yz +  (17)

Ekzemple por la komenca punkto (x,y ), G (x , yo) = C, kie xo 1, y= 0,68  32 ,
ni povas tabeligi la funkcion y (x) en la ĉirkaŭaĵo de punkto x -xo.
	Por x ; 1,1ni egaligas yo = 0,6823?8
kaj la aproksim-pašoj
 n+   =
donas
y. y    0,72? 637.
Plu por x = 1,? ni metas y = 0,72263?
kaj le aproksim-pašojn ni praktikas laŭ la preskribo
2, " + !2
Iakaze nesciante la ekvacion (1)skribi en la formo (5)ni povas uzi la sekvantan šanĝon:
Ni konu la anstataŭan funkcion S(x,y) tian, ke la ekvacion por y 
S.(x,Y) = a (xJ 18 
ni scipovas facile solvi; samtempe validas
5(x,Y) ~ G (x,Y) - 19%
Poste ni povas anstataŭigi la ekvacion (1) per la ekvacio
S (x,Y7 = S (x,Y  -  (x,Y),(20j
kiun kun sufiĉe bona aproksimo de la funkcio G (x,y), ni povas solvi laŭ (19) per aproksim-pašoj
S(x,Y"+TJ=S (x,Y") - G(x,Ya).(21j
Pli ĝenerela formo de la ekvacio (5)estas la ekvacio
ply) = p Cx,y)
Ni supozu, ke la pašoj
'P (y" +  ) = P lx, n)(23)
konverĝas. Por la donitaj x,y ni povas efektivigi la determinon de y",  el la ekvacio (23) ekzemple per inverea interpolado, sed ĝi estus iom nekonvena por realigo per komputil-kalkulo.
Ni uzos la metodon de anstataŭigo, laŭ (20) ni povas skribi la ekvacion (22) en formo
'P <yl = P<x, ) +  <y) -  <yl(2  
eventuale
'P<y) = - ) P<x,y) se  l l   0,
(-5 
kie le funkcio    anstataŭigas sufiĉe precize la funkcion y. Pri la funkcio y ni supozas, ke la ekvacion
 !y) = e
por donita a oni povas solvi ekzakte.
E k z e m p l o 3: Por la donitaj l, A>0 determinu k el la ekvacio
kJ;(kf)+AJ, k!)=0
kie J,(x)signifas Bessel-funkcion.
Solvado: Ni metu
kf 41= x   0(?7Ĵ
sekve (  0) estas en la formo
y    <yl + x J,(yJ   0
( 28)
Se ni konsideras la konatan rilaton (2)
  <y) =  e <y) -
ni povas skribi (28)en la formo
 lyl =  
 29 
kie ni metis
p yl =  =<y)     =   - x
J  <yl(30)
La funkcio-grafaĵo de  'y)estas en la figuro 1. El la grafaĵo estas evidente, ke por la donita   la ekvacio (29) havas nombreble da solvoj. Plu ni studu ekzemple la solvon de
y el la ekvacio (29)situanta en intervalo
 3,8317, '7,0156  31)
t.e. solvo responda al la 2-a branĉo en fig. 1.

I 2-e bro"ĉo   3-n bronĉol 4.e broneo   I I I I

I

I I I
! e bienĉo I I I
I   I I

I   I I I

I
i ,=3e >  iyl  o s I I  

Fig. 1

Ni aproksimu la 2-an branĉon per la funkcio f(y) en la formo
_ 2
  yl = < - ; 3'r + l)
tiel, ke ĝi trairas tri donitajn punktojn, ekzemple la punktojn
2 yi _   (YI)

1   4,5 6,?427 2 5,5 0,11o?
3 6,5 -10,9E93
Ni determinos la konstantojn a,b,c el la kondiĉoj
'f l ĉ  = 5o<yi , i   ! 2, 3
Se ni konsideros, ke y =3,8317 kaj y 2 7,0156 la serĉata funkcio y()estas en la formo
 <y)= 2,5905    O 84 ,1 j + 2688l69 ( ?4 Ĵ , i
Nun laŭ (24) ni povas skribi y(y)= +y<y)-y y) kio post apliko de (26) estas
yo = S4,   = 2 9305   +-    "     ~ Ĵ ) -   y"  ( 2 - 6 0562  + 2 9s49
 a+ ! = h (3 5 
"+  - rQ84 3 t 26 8816 
La solvado de ĉi tiu ekvacio kondukas el kvadrata ekvacio. Estas necese nur elekti el du radikoj( n  ) l la situantan en la intervalo (36).
La plua eblo por determini implicitan funkcion el la ekvacio (1), se ni scias la punkton (:o,yo), por kiu validas (?), estas la transformiĝo de ekvacio (1) al diferenciala ekvacio.
Se estas plenumitaj kondiĉoj de la teoremo 1, ni povas laŭ (4) skribi
 '=  rx,y), J  XoJ = yo (37)
kie
   X, yl = - 2 z     G
Per numera solvado de ĉi tiu ekvacio ni ricevas la solvon de la ekvacio (1). Sed estas necese prikonsideri eblan numeran nestabilecon de la procedo. Se validas ekzemple
   x. yl   0
,a y
en la ĉirkaŭaĵo de solvo (x,y(x) oni povas la metodon de anstataŭigo uzi.
E k z e m p l o 4: Estu donita la ekvacio
4<x y) = y3+  - x = 0,   o)   0
Laŭ (37) oni povas skribi

  3 2 i    Oi s oy0 I 3 8  Ĉi tie eats 
' ,     - G5i < 0
!  ay C +  y2 2
kaj la diferenciala ekvacio do estas uzebla por tabeligi le funkcion y(x).

E k z e m p l o  5: Determinu la pozitivajn radikojn de ekvacio
ĉ92    - (z f z3)(39)
Solvo: Ni metu
Z   z/ 2(4Oj
kaj per substituo en (39) estiĝas ekvacio
tg Z = Z + 423
Per la bildigo de la dekstra kaj la maldekstra flankoj de la ekvacio, vidu la fig. 2, oni povas esprimi la k-an radikon en formo
Z= rk cj'  z.    2.kf1 .  k  012..(42)
2
N ' '5
,  1 I
I   I 1x  I
,, I
Ii I
I I
I
I I
II I
 a9.z
Por k  1 validas zk 4,7 kaj estas eble supozi, ke   estas malgranda nombro rilate al zk.
Per substituo de (42) a1 (41) kaj post rearanĝo estas
=
ĉar
 Z (  * 4Z2)
t      -  l = cof9cj =
 9 
se k> 2,por Z  validas
Z=,zk.,j  xk (2k+/)  2>3?l 2=4, 
kaj por Z > 4,7 estas
 9   z(  f 4z < 0,0o13(43 
Estas do eble supozi, ke por k  1 estas 
 Ĵ< 0,003( Ĵ
44
Ni skribu la ekvacion (43) en formo
 = arcl9'
z !+ 4z )
aŭ por Z granda
94I   (45)
  = QrCf
se ni konsideros (42), ni povos skribi
(46)
Enkondukinte novajn variablojn x,y
  zk = x,cI/.z    y(4?)
kaj uzante (46),(47),ni povas skribi (45) en
    x arcf9
4  - yĴ    ! * 4 l   z (48)
Tiamaniere ni ricevis ekvacion por y = y(x), kiun por malgranda x ni povas solvi per
grada aproksimado. Ni solvos la ekvacion (48) por malgranda x per aproksimoj en formo
de potenca serio,
Laŭ (47) por k   1estas
x=   -  2
.74 124*!) r-    -   k= o24,...
Por malgranda o  validas la formulo de elvolvaĵo 
  r9    d,.   +...
s  (4e)
estas do eble laŭ (49), (48) por x<0,2 skribi 
 x < O 00!6< 0,DOZ.
Se ni postulas la 6-decimalan precizecon, estas jam
y < 0,000000008por y < 0,002/
=9< 0,0000005 por x 0,2

En kalkulo ni do povas y3 kaj pli altajn potencojn de y neglekti. Ni metu y(x) = 0 kaj
ni solvu la ekvacion (39) per gradaj aproksimoj
J
 ! = X arcl  4   .(51)
Ni esprimos la dekstran flankon de termo por malgranda x laŭ potencoj de x.Validas
\!   Ĥ3l4+ 4/ z 4JI  4tx4
 .=+ ,... 
6
4
x3-Xr + X .(52)
Per apliko de (49), (52) estas 

arCl9d   oC  !- "  "  -...
+ S
z xsXB 4
!6- J2 t...  .~ 0
de tie
CYrcf9 4!     ~ x3- x * ' .
j
kaj laŭ (51) estas
yi ~ 4 6 + 6 -
Nun ni determinos y2. Validas    z x /6
  x( f 2fy t..   x( f  S  x(53)
Plu laŭ (53) estas
(  y   + 4   ylz!41       I  + 41!
  l,  z     x2 x4 X xs xi
4  *  i4  4+ s  ...    y - 6*64-..
Laŭ (52), (53) la argumentoj en la funkcio arctg estas la samaj kaj ni denove ricevos
J(i_.Gsxe
ŭ P   416; 6'4
do
.
4-Ĝ E4 ' x y Oj(55 
Nun laŭ (39),(42),(47),(55) estas
z=21=2(.r -cI) 224(!- 
x 2 !   c4+k6_ XB, ../
4i6 64
2 x3x  x '
.z  x - 2; B - z,....
Se ni substituos ĉi tien laŭ (47)
 '.G   (k.  O,S 7r
ni ricevos asimptotan esprimon de k-a radiko de la ekvacio (39) en formo
z z 2 (k 0,5) 2 r3  k oJ * ! !
(,sl B -f(4*Ds)s  
-JI i (k"os : *.  z  6,283 es(k os)-
_ O  l26rt  000(OB _O O 010
(k*o5) (k  os)s (4*oS)  t -..
La formulo donas por k   2 la rezultojn kun 6-decimala precizeco.
Por kompari ni enkonduku la tabelon de precizaj kaj proksimumaj valoroj, 
k - z-asimp. formulo z-preciza  relat.eraro
0 3,0243613,009644 0,5 
1 9,420 0529,4?0046 0,6.10%
2 15,?0693515,?06935 0,3.109G
Konklude ni rimarkigu, ke la pliparto de metodoj ĉi tie demonstritaj estas uzebla por
sistemo de implicitaj funkcioj
4L lX,  lx),..., r(Xl) = O,ĉ =.i r,
Literaturo
1) Rektorys, K.: Přehled užité matematiky. Praha, SNTL 1968
2) Dwight, H.R.: Tablici integralov i drugie matematiĉeskie formuli. Moskva, Nauka 1964

77
PRISERVAJ SUBRUTINOJ DE LA PERIFERIO EN LA OPERACIAD-SISTEMO
Inĝ. Vl. Němec

	1. Enkonduko
	Unu el pluraj taskoj de la operaciad-sistemo estas priservo de la periferio kaj zorgo pri ĝia efektiva eluzo.
	Apud la interromp-sistemo, storširmado, horloĝo de reala tempo, estas aŭtomate laboranta periferio unu el la plej gravaj kondiĉoj por la laboro de la operaciad-sistemo.
	Necesas, ke estu organizata distribuado de la periferieroj al unuopaj programoj, se tiuj postulas enigon aŭ eligon de la informo. Ni diras, ke programoj korespondas kun la periferieroj.
	La informo estas sinsekvo de unuopaj informeroj de la sama tipo. Ni povas difini jenajn informerojn:
a) signalo,
b) alfabet-cifera kodo,
c) binara kodo.
	La sinsekvon de signaloj ni nomos signal-bloko. La sinsekvo de alfabet-ciferaj kodoj estos nomata raporto kaj 1a sinsekvo de binaraj kodoj estas binar-bloko.
	La signal-bloko estas difinita per la adreso de la valoro de la unua signalo kaj per longeco de la bloko. Ĝi povas konsisti el diversspecaj signaloj - analogaj, ciferaj ktp.
	La raporto povas esti finita (la lasta kodo de la raporto estas difinita finkodo), aŭ nefinita. En la sistemo povas esti difinitaj kelkaj finkodoj. La raporto estas difinita per la adreso de sia unua alfabet-cifera kodo kaj per la finkodo aŭ per sia longeco.
	Simile ankaŭ la binarbloko estas difinita per la adreso de sia unua kodo kaj per sia longeco aŭ finkodo.
	En la kadro de la operaciad-sistemo estas kreataj subrutinoj priservantaj  unuopajn grupojn de samtipaj periferieroj.
	Laŭ la speco de periferioj ni povas dividi subrutinojn
jene:
a) subrutino de enigiloj,
b) subrutino de eligiloj,
c) subrutinoj de diversaj eksteraj storoj,
d) subrutinoj de kontaktunuoj kun la medio.

	2. Subrutinoj de enigiloj
	Per tiu ĉi subrutino povas esti priservataj:
a) elektraj skribmašinoj,
b) legiloj, 
c) datum-vidigiloj,
d) teleskribiloj.
Postuloj plenumendaj de la subrutino:
a) aŭtonoma enigo de raporto aŭ de ĝia parto,
b) ĉiu programo havas aligitan disjunktan subaron de enigiloj,
c) kontrolo de la storširmo de la programo - ĉu la raporto eniĝos en la širmatan storon de la programo,
d) paritkontrolo

78
e) transskribo de la raporto en la storon de la programo en la postulata formo.
	La enigilojn ni povas dividi je pasivaj (legiloj) kaj aktivaj (ĉiaj aliaj). La subrutino permesas aŭtomatan enigon de raporto aŭ de ĝia parto per aktivaj enigiloj. La raporto estas transkribita en la bufran storon (bufren) de la koncerna enigilo en la operaciad-sistemo. En tiu ĉi bufro restas la raporto ĝis la tempo, kiam turniĝas al la operaciad-sistemo iu programo kun la demando, ĉu ia raporto estis por ĝi enigita. Tra la pasivaj enigiloj eniras la raporto aŭ la binar-bloko nur tiam, kiam la programo tion postulas.
	La programo atendanta la enigon de raporto aŭ binar-bloko turniĝas al la operaciad-sistemo difinante jenajn parametrojn: 
a) aron de enigiloj, el kiuj ĝi atendas enigon de iu raporto aŭ binar-bloko
b) ĉu la raporto estu transskribita en ĝian bufron sen ellasitaj sensignifaj kodoj aŭ kun ilia anstataŭo per interspaco,
c) la adreson de la bufro de programo, en kiun la raporto devas esti transskribita.
	Bufroj de la operaciad-sistemo povas esti linearaj aŭ ciklaj. Post ilia parta aŭ tuta malplenigo ili povas esti denove replenigataj.
	La operaciad-sistemo informas programon pri la nomo de enigilo, per kiu eniris la raporto aŭ binarbloko. Se temas pri binarbloko, ĝi infornas ankaŭ pri ties longeco. Ĝi ankaŭ informas, ĉu dum la enigo ne ekestis ia eraro.
	La operaciad-sistemo laŭ la postulo dd programo se okaze eniris nenia raporto aŭ binarbloko por ĝi, povas la programon haltigi ĝis la enigo de ia raporto.
	Kiel sensignifaj kodoj estas taksataj ekzemple: interspaco, tabelilo, malplena kodo, karakterizaĵo de lumintenseco sur la datum-vidigilo k.a. Malantaŭ la lasta signifohava kodo la operaciad-sistemo donas finkodon.
	3. Subrutino de eligiloj
	Per tiu ĉi subrutino estas priservataj:
a) elektraj skribmašinoj,
b) truigiloj,
c) datum-vidigiloj,
d) teleskribiloj (teletajpiloj), 
e) presiloj,
	Postuloj plenumendaj de la subrutino:
a) aŭtonoma eligo de raporto aŭ binar-bloko,
b) organizado de la ciklaj bufroj sur la eksteraj storoj, 
c) ĉiu programo havas difinitan subaron de eligiloj, kun kiuj ĝi povas komuniki. La unuopaj subaroj apartenantaj al unuopaj programoj ne devas esti disjunktaj,
d) aŭtomata anstataŭigo de eligiloj.
	La programo kompilas en sia limigita storbloko la raporton aŭ ĝian parton. La ebleco elsendi nefinitan raporton šparas la storon kaj ebligas sinsekvan eligon de nefinitaj raport-partoj finiĝantaj per tiu raportparto, kiu enhavas la finkodon. La eligilo estas rezervita por certa raporto ekde la komenco de la eligo ĝis la finkodo. 

79
	Se la bufro de la koncerna eligilo en la operaciad-sistemo ne estas malplena kaj la programo postulas elsendon de sia raporto pere de koncerna eligilo, la raporto estas portempe lokigita en la  cikla bufro sur la ekstera storo. La grandeco de la cikla bufro estas difinita per ĝia radiuso r.

	LB = k . r

kie   	k... longeco de la bloko,
	r...  bufra radiuso - nombro de la blokoj
La raporto estas en la cikla bufro partigita po blokoj, kies longeco estas konstanta. La cikla bloko sur ekstera storo ebligas konservon de la plej freša historio de raportoj. Kiam la bufro estas tute plenigita, la plej malnovaj raportoj estas anstataŭigitaj per la plej frešaj. En la ĝuste projektita sistemo tio ne okazas, tamen en okazo, se kelkaj eligiloj estas elšaltitaj pro riparo, la situacio povas ekesti.
	Se la programo sendas sian raporton al certa eligilo A, kiu estas elšaltita pro riparo, estas necese, ke la taskon de A transprenu alia eligilo B, kiu memkompreneble la raportojn adresitajn al A eligas nur post la eligo de ĉiuj raportoj adresitaj al B.
	La difino da la anstataŭado de eligiloj samkiel la difino de la subaroj de eligiloj por koncerna programo okazas aŭ dum la generado de la operaciad-sistemo aŭ per la ordono de la disponisto.
	La programo postulanta eligon de sia raporto devas difini jenajn parametrojn:
a) formon de la raporto, 
b) nomon de la eligilo,
c) longecon de la raporto aŭ de ĝia parto,
d) postulon de la reaktiviĝo post la finita eligo de la raporto, 
e) la adreson de la raporto,
f) laŭnorman aŭ nenorman finkodon.
	La formo de la informo povas esti teksta aŭ binara. La raporto (teksta informo) povas esti aŭ po unu kodo en unu vorto, aŭ po du kodoj en unu vorto (kunpremita). La longeco de raporto estas libervola, sed ni devas scii, ke la operaciad-sistemo traktos raportun blokope. La finkodo estas sur diversaj eligiloj diversmaniere interpretita; de skribmašino kiel liniado, de presilo kiel paĝado k.t.p.
	La programo difinas la parametrojn de komuniko en la raportkapo, kien la operaciad-sistemo donas ankaŭ indikojn pri ĝuste plenumita postulo. La programo dum la transskribo de la raporto en la bufron de la koncerna eligilo ne estas haltigita kaj ĝi povas plu labori. Sed se ĝi en sia storo volas kompili novan raporton, ĝi devas konvinkiĝi, ĉu la antaŭa raporto jam estis de la operaciad-sistemo transprenita. La programo povas postuli, ke ĝi estu haltigita ĝis la transskribo de ĝia raporto el ĝia storo en la bufron de la operaciad-sistemo, aŭ en la ciklan bufron sur ekstera storo. La operaciad-sistemo ankaŭ tempe kontrolas la eligon de nefinita raporto. Se la plua parto de la raporto dum certa tempo ne venas, la subrutino liberigas la eligilon por eligado de aliaj raportoj. Tio estas necesa por okazo, se la programo kompilanta pluan parton de la raporto estus pro eraro aŭ pro alia kaŭzo haltigita.

80
	4. Subrutinoj de eksteraj storoj
	La subrutinoj priservas:
a) magnet-tamburojn,
b) magnet-diskojn,
c) magnetbendajn aparatojn.

	Postuloj plenumendaj de subrutinoj:
a) plenumas la postulojn je komunikado de unuopaj programoj laŭ ilia prioritato aŭ laŭ la prioritato dinamike difinita,
b) kontrolas respektadon de storširmado,
c) kontrolas la kvaliton de la komunikado,
d) post la malsukcesa provo je komunikado, ĝi kelkfoje aŭtomate ripetas la provon,
e) dum la komunikado ne haltigas la programon, se tio ne estas de la programo postulata,
f) ebligas difini sinsekve kelkajn postulojn je komunikado sen tio, ke la antaŭaj  postuloj jam estis plenumitaj, 
g) zorgas pri aŭtomata anstataŭigo de eksteraj storoj.
	La subrutino kreas liston de postuloj, en kiu unuopaj programoj povas havi kelkajn erojn de diversa prioritato. Tio ebligas pli fruan plenumon de pli urĝaj postuloj je komunikado sendependa de la tempo, kiam la postuloj ekestis. Dum la komunikado povas ekesti hazardaj eraroj de la aparataro kaŭzitaj ekzemple de enpenetrinta polvero k.t.p. Ĉe ekesto de tiaspecaj eraroj kaŭzantaj rnalsukcesan provon je komunikado estas necese, ke la subrutino la provojn kelkfoje ripetu. Oni rekomendas ĉe malsukcesa provo tiun trifoje ripetadi, sed kelkaj operaciad-sistemoj ripetadas sian provon je komunikado eĉ okfoje. La ripetado estas samtempe limigita per la aktualeco de la informo, kiun ni ekzemple de ekstera storo volas atingi.
	Ĉar precipe la magnetdiskoj kaj la magnetbendaj aparatoj devas esti post certa tempo haltigataj ĉu pro riparo aŭ kontrolo, necesas, ke unuopaj eksteraj storoj estu reciproke anstataŭeblaj kaj anstataŭataj. Tio signifas, ke dum tempo, en kiu funkcias la  baza ekstera storo, tiu devas esti kopiata en libera tempo al sia paralela, rezerva ekstera storo kaj inverse. Ĉe la enšaltigo de certa ekstera storo necesas, ke ambaŭ storoj estu laŭenhave egalaj.
	La programo postulanta komunikadon kun la ekstera storo difinas:
a) nomon de la storo,
b) adreson de la bloko,
c) longecon de la bloko,
d) ĉenigon,
e) adreson sur la ekstera storo,
f) reaktiviĝ-postulon de la programo,
g) dinamikan prioritaton,
h) specon de 1a komunikado.
	La ĉenigo ebligas samtempe transskribi kelkajn blokojn.
	Specoj de la komunikado:
a) legado, 
b) transskribo, 
c) enskribo,
d) legado laŭ difinita šlosilo.

8l

	5. Subrutino de la kontaktunuo kun la medio
	Unuopaj komputiloj kunlaboras kun diversaj kontaktunuoj kun la medio. Ni difinos nur la ĉefajn postulojn:
a) cikla aŭtonoma enigado de la signaloj laŭ la difinita listo kaj periodo,
b) ripetado de la provo pri komunikado, se tiu estis malsukcesa,
c) verkontrolo de la enigitaj signaloj.
	La subrutino devas ebligi kiel ciklan enigadon de la sig naloj tiel ankaŭ laŭbezonan enigon de unuopaj signaloj aŭ ĝiaj blokoj samkiel la eligon de unuopaj signaloj.

	6. Konkludo
	La prelego skizas bazajn postulojn je subrutinoj de la operaciad-sistemo, priservantajn la periferion de la rega komputilo. Pli detala specifo dependas da la speco de komputilo kaj de per ĝi priregata medio kaj tial superas la kadron da tiu ĉi prelego.

Literaturo

l. Guttle, G. - Robinsnn, P. B.: Exekutívne programy a operačné systémy. Alfa, Bratislava, 1974.
2. Koubek, J.: Operační systém MOS - 1S, zakladní popis. UVT Tesla, Vsetín, 1976.

Druh a určenie publikácie: 	Štúdijný materiál pre účastníkov seminára a pre členov Zväzu esperantistov SSR
Redigoval:  			Ing. Jan Werner
Strojopis: 				Ján Mužlay, dipl. techn.
Počet výtlačkov: 			200
Počet strán: 			81
Vytlačil: 				Služby města Brna, rozmnožovna
Vydal - eldonis: 			Asocio de Esperantistoj en SSR, 899 01 Bratislava, ČSSR